Türkiyəli politoloq: Bakı Vaşinqtona təzyiq göstərməlidir, 907-ci düzəlişin ləğvi daha çox ABŞ-yə lazımdır

 Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsi zamanı "Azadlığa Dəstək Aktı"na 907-ci düzəlişin fəaliyyətinin dayandırılması ilə bağlı suala cavabında bildirib ki, ABŞ-də Donald Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlməsi ilə vəziyyət tamamilə dəyişib.

"İndi Amerika-Azərbaycan münasibətləri yeni səviyyəyə qalxıb və biz gözləyirik ki, Konqres bu ədalətsiz, keçmişdən qalan, bu gün tamamilə absurd sayılan düzəlişi aradan qaldıracaq", - İlham Əliyev qeyd edib.

Bu gün Azərbaycan ərazisindən Ermənistana müxtəlif yerlərdən yüklərin getdiyini, yolların açıldığını və hətta Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistana ixrac edildiyini diqqətə çatdıran dövlət başçısı deyib: "Əgər 907-ci düzəlişin formal səbəbi blokada idisə, bu gün bu yoxdur. Ona görə əlbəttə, biz gözləyirik ki, Tramp administrasiyası öz imkanlarından istifadə edərək Konqres üzvlərini, xüsusilə Respublikaçılar partiyasının üzvlərini inandıra biləcək ki, bu düzəliş tamamilə aradan qaldırılmalıdır və buna ümid etmək üçün bizim kifayət qədər səbəblərimiz var".

Məlum olduğu kimi, artıq xeyli müddətdir ki, Bakı- Vaşinqton xəttində yeni dinamika müşahidə olunur. Bu konteksdə gündəlikdə duran əsas məsələlərdən biri də 907-ci düzəlişin tamamilə ləğvi məsələsidir. 

Bu barədə Crossmedia.az-a danışan türkiyəli politoloq Cantürk Caner deyib ki, 1992-ci ilin yanvar ayında  ABŞ Konqresi 1992-ci il Müstəqillik Aktına əlavə olaraq 907-ci maddəni qəbul etdi: "Qısaca "907-ci düzəliş"  adlanan bu maddə 1992-ci ilin oktyabrında o vaxtkı prezident Corc Buş tərəfindən qanuniləşdirildi. Bu  maddənin ən vacib xüsusiyyəti, ABŞ hökumətinin humanitar yardım istisna olmaqla, Azərbaycan hökumətinə birbaşa hərbi, siyasi və inzibati yardım göstərməsini qadağan etməsi idi. Lakin 1992-ci il Müstəqillik Aktı praktik olaraq tətbiq olunmadı. Əksinə, ona daha çox siyasi baxımdan nəzər yetirildi. Məsələn, 11 sentyabr hücumlarından sonra ABŞ-nin terrorizmə qarşı mübarizə strategiyası dəyişdikdə, Azərbaycan Əfqanıstandakı ABŞ əməliyyatlarına lojistik və humanitar dəstək təklif etdi. 2002-ci ilin yanvar ayında Corc Buş, hətta 2002-ci ilin mart ayında milli təhlükəsizlik maraqları əsasında ilk dəfə olaraq 907-ci maddəni rəsmi olaraq dayandırdı. Buna baxmayaraq, ABŞ bu müddəanı Azərbaycana qarşı siyasi silah kimi istifadə etməyə davam etdi və onu hər il bərpa olunan istisnaya çevirərək tətbiq etdi. Sonrakı illərdə ABŞ prezidentləri Barak Obama, Donald Tramp, Cozef Bayden — enerji təhlükəsizliyi, terrorizmlə mübarizə, humanitar yardım və regional sabitlik kimi səbəbləri əsas gətirərək bu istisnanı yenilədilər. Ötən müddət ərzində Azərbaycan 907-ci düzəlişin dayandırılması üçün müəyyən güzəştlərə getdi. Azərbaycanla beynəlxalq neft şirkətləri arasında Günəşli yataqlarının istismarı ilə bağlı 1994-cü ildə imzalanmış saziş, 2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin açılışında ABŞ-ın diplomatik dəstəyi və 2020-ci ildə Azərbaycan qazının TANAP və TAP layihələri vasitəsilə Avropaya çatdırılması buna misaldır". 

Analitik xatırladıb ki, 2001-2014-cü illər arasında Azərbaycan Əfqanıstandakı NATO əməliyyatları üçün hava məkanı, quru nəqliyyat dəhlizləri və lojistik dəstək təmin edib: "2011-ci ildə ABŞ Qarşılıqlı Əlaqədar Yardım Proqramı  çərçivəsində Azərbaycana hərbi təlim yardımı göstərməyə başlayıb və bununla da 2011-ci ildə ilk dəfə olaraq QİYP-nin 907 saylı Qaydasına son qoyub. 2017-ci ildə ABŞ yenidən sabitlik və sərhəd təhlükəsizliyi üçün Azərbaycana əlavə maliyyə yardımı ayırıb. Bu hadisələr mahiyyət etibarilə ABŞ-nin real siyasət maraqlarının Konqresdəki simvolik məhdudiyyətləri aşdığını göstərir. Başqa sözlə, Bakı regionda Vaşinqtonla birgə hərəkət etdiyi müddətcə bu bənd Ağ Ev tərəfindən tətbiq olunmayacaq. Bu, müəyyən mənada qarşılıqlı güzəştləri əhatə edən bir mərhələ kimi qəbul oluna bilər. 907 saylı düzəliş simvolik bir maneə olaraq qalsa da, Azərbaycan min illər boyu davam edən türk torpaqlarını geri almağa müvəffəq olduqdan və beləliklə, Qarabağ məsələsini həm praktiki, həm də siyasi cəhətdən həll etdikdən sonra, 2023-cü ildə Qarabağ əməliyyatları ilə bu, artıq faktiki olaraq aradan qaldırılıb. ABŞ Konqresindəki güclü erməni lobbisi, xüsusilə də bəzi Demokrat qanunvericilər, ideoloji və ya siyasi cəhətdən ehtiyatlı olmaları ilə bu tənzimləmənin davamlılığını təmin etdilər. İndi bu düzəlişin tamamilə ləğvi ön plana çıxıb. Əlbəttə ki, gələcək dövrlərdə inkişafları daha aydın görəcəyik. Qeyd etmək lazımdır ki, 907 saylı düzəlişin ləğvi ilə bağlı 3 əsas ssenari mümkündür. Birincisi, yaxın gələcəkdə Konqresdə Azərbaycanla bağlı siyasi konsensus əldə olunarsa, bu, tamamilə ləğv edilə bilər. İkincisi bu, davam edə bilər və ləğv üçün praktikada böyük çeviklik təmin edəcək daimi istisna mexanizmi kimi yeni bir mexanizm tətbiq oluna bilər. Üçüncü ssenari isə budur ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında süıh sazişinin imzalanması və Zəngəzur dəhlizinin, daha doğrusu, Tramp dəhlizinin açılması şərti ilə düzəliş tamamilə ləğv edilə bilər. Regional enerji və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişafı, Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsi, regionda dəyişən geosiyasi dinamika və Azərbaycanın Qafqazın ən böyük dövləti kimi tanınması ABŞ-ni Azərbaycana daha da yaxınlaşdırır. Başqa sözlə, ABŞ praktik və praqmatik səbəblərdən Azərbaycanla sıx münasibətlər qurur, Qafqazda öz varlığını yaratmağı və Rusiyanı cənubdan mühasirəyə almağı hədəfləyir. Onu da əlavə etmək lazımdır ki, bu münasibətlərdə Türkiyənin də rolu var". 

Müsahibimizin sözlərinə görə, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq ABŞ-nin  regiondakı maraqlarını da gücləndirə bilər, çünki hər ikisi Qərb blokuna daxil olan ölkələrdir: "Xüsusilə Rusiya ilə Azərbaycan arasında baş verən son böhranlar Moskvanın  Qafqazdan sıxışdırılıb çıxarılma riskini ortaya qoyub. ABŞ bunu nəzərə alacaq, reallıqları görməzdən gəlməyəcək. Ermənistanın həm Türkiyə, həm də Azərbaycanla münasibətləri yaxşılaşdırmaq səyləri ABŞ-dəki erməni lobbisi üçün işləri çətinləşdirir. Bu yaxınlarda Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan Arpaçay çayının idarəçiliyini Türkiyəyə təhvil verdiyini açıqladı. Bunlar vacib və güclü hadisələrdir. Qafqazda Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının güclənməsi və Azərbaycanın İsrail vasitəsilə Vaşinqton üzərində artan təsir gücü bu kontekstdə ABŞ-nin Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi istənilən sanksiyaları zəiflədəcək. Əlbəttə ki, qanunun tamamilə ləğvi bir az vaxt aparacaq. Bu baxımdan, Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmilərinin ABŞ-yə təzyiq göstərməsi vacibdir və zəruridir. Daha böyük güzəştlərə getmədən, daha böyük öhdəliklər götürmədən və xüsusən də Azərbaycanın hazırkı gücünün ABŞ üçün əhəmiyyətli olduğunu ona bildirməklə münasibətlər sistemi qurulmalıdır".

Politoloq düşünür ki, əks təqdirdə Azərbaycandan daha böyük güzəştlər əldə etmək istəyən bir ABŞ görə bilərik: "Azərbaycan artıq əvvəlki deyil. Rəsmi Bakı daha güclüdür, daha çox inkişaf edib. 907-ci düzəliş əslində Azərbaycan yox, ABŞ üçün problemdir. Belə ki, Azərbaycan artıq bu sahədəki maneələri effektiv şəkildə aradan qaldırıb. Türkiyə ilə həm regional, həm də qlobal miqyasda əməkdaşlığı və öz daxili və milli resursları ilə öz silahlı qüvvələrini və iqtisadiyyatını qurmağa başlaması onun gücünü daha da gücləndirir".