Sosium

Tarixi yaddaşın acı səhifəsi – 31 Mart faciəsi

XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan xalqının taleyində mürəkkəb və ziddiyyətli mərhələ kimi yadda qalıb. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr həmin dövrün siyasi qarşıdurmaları fonunda xüsusilə faciəvi xarakter alıb. Regionda hakimiyyət uğrunda mübarizə, imperiyaların dağılması və ideoloji toqquşmalar fonunda dinc əhali ağır zorakılıqlara məruz qalıb. Bu hadisələr sonradan tarixə 31 Mart faciəsi kimi daxil olub və xalqın kollektiv yaddaşında dərin iz buraxıb.Həmin dövrdə Bakı şəhərində və ətraf ərazilərdə baş verən qırğınlar qısa zaman ərzində geniş coğrafiyanı əhatə edib. Silahlı dəstələr tərəfindən həyata keçirilən hücumlar nəticəsində minlərlə günahsız insan həyatını itirib, yaşayış evləri talan edilib, şəhər və kəndlər viran qalıb. İnsanların etnik və dini mənsubiyyətinə görə hədəf seçilməsi bu hadisələrin sistemli xarakter daşıdığını göstərir. Faciənin miqyası paytaxtla məhdudlaşmayıb. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Lənkəran və digər bölgələrdə də oxşar hadisələr baş verib. Xüsusilə Şamaxıda yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılıb, dini abidələr yandırılıb və əhali kütləvi şəkildə qətlə yetirilib. Quba bölgəsində aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq isə həmin hadisələrin miqyasını və amansızlığını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu faktlar göstərir ki, baş verənlər ayrı-ayrı toqquşmalar deyil, geniş planlı zorakılıq dalğası idi. Tarixi mənbələr və arxiv sənədləri sübut edir ki, 1918-ci ilin hadisələri fiziki məhvetmə ilə məhdudlaşmayıb. Eyni zamanda xalqın mədəni irsi, dini dəyərləri və sosial strukturu da hədəf alınıb. Məscidlərin, tarixi binaların və digər mədəniyyət nümunələrinin dağıdılması milli kimliyə qarşı yönəlmiş addım kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan, 31 Mart hadisələri humanitar fəlakət olmaqla yanaşı, həm də mədəni soyqırımı elementlərini özündə əks etdirir. Sovet dövründə bu hadisələrə obyektiv qiymət verilməsi mümkün olmayıb, mövzu uzun müddət siyasi səbəblərlə kölgədə saxlanılıb. Tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması istiqamətində əsas dönüş nöqtəsi müstəqillik illərinə təsadüf edir. Dövlət səviyyəsində aparılan araşdırmalar, arxiv materiallarının öyrənilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə faktların çatdırılması bu faciənin daha geniş kontekstdə dərk olunmasına şərait yaradıb. 1998-ci ildə 31 mart tarixinin Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi rəsmiləşdirilməsi milli yaddaşın qorunması baxımından mühüm addım olub. Bu qərar nəticəsində hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilib, onların unudulmaması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində sistemli fəaliyyətə başlanılıb. Hər il bu günün qeyd olunması cəmiyyətin tarixə münasibətində məsuliyyət hissini gücləndirir. Müasir dövrdə 31 Mart faciəsi sadəcə keçmişin acı xatirəsi kimi deyil, həm də gələcəyə yönəlik dərs kimi dəyərləndirilir. Tarixin bu səhifəsinin öyrənilməsi gənc nəslin milli kimlik şüurunun formalaşmasına, vətənpərvərlik hisslərinin möhkəmlənməsinə və ədalət anlayışının dərinləşməsinə töhfə verir. Hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində aparılan işlər isə tarixi ədalətin bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bu faciə insanlığa qarşı törədilmiş zorakılıqların nəticələrinin nə qədər ağır olduğunu bir daha göstərir. Tarixi yaddaşın qorunması, faktların obyektiv şəkildə araşdırılması və gələcək nəsillərə çatdırılması cəmiyyətin mənəvi borcu kimi çıxış edir. 31 Mart hadisələrinin xatırlanması, eyni zamanda, dünyada sülhün və qarşılıqlı anlaşmanın vacibliyini xatırladan mühüm bir çağırışdır.