Elə yaşamalısan ki, öləndən sonra da ölməyəsən - Cəlil Məmmədquluzadənın doğum günü

"Faiq əfəndi Mirzə Cəlilə bildirirdi ki, evdən kənara çıxmasın, onu öldürmək istəyirlər. Şəhərin müsəlman hissəsi böyük həyəcan keçirirdi. Camaat mollaların başçılığı ilə məscidə toplanıb Mirzə Cəlilə lənət oxuyur, islama "rişxənd edən" o dinsizin qətlinə fərman verirdi. Başqa yerlərdən avamlar Mirzə Cəlilə söyüş və hədələrlə dolu məktublar göndərirdilər".

"Elə yaşamalısan ki, öləndən sonra da ölməyəsən - həyatın məqsədi də, məhz budur. Salınız yadınıza o günləri ki, ananız sizi beşikdə yırğalaya-yırğalaya Sizə türk dilində lay-lay deyirdi... Hərdən bir ana dilində danışmaq ilə keçmişdəki gözəl günləri yad etməyin nə eybi var?".

Bu gün – 10 fevral Azərbaycan ədəbiyyatının, milli düşüncə tarixinin və ictimai şüurun formalaşmasında müstəsna rol oynamış Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olduğu gündür. O, təkcə yazıçı və dramaturq deyil, bir dövrün aynası, cəmiyyətin ən ağrılı problemlərini qorxmadan dilə gətirən, xalqın susdurulmuş dilini öz qələmilə danışdıran böyük maarifçi idi. Mirzə Cəlil adı Azərbaycan tarixində yalnız ədəbi yaradıcılıqla yox, həm də mübarizə, vicdan, tənqid və dəyişmək cəsarəti ilə bağlıdı.

Cəlil Məmmədqulu oğlu Məmmədquluzadə 1869-cu il fevralın 10-da (köhnə təqvimlə 22 fevral) Naxçıvan şəhərində, kiçik tacir ailəsində dünyaya göz açmışdır. Onun ailə kökləri zəhmətkeşliyə və sadə həyata bağlı idi.

Babası Məşədi Hüseynqulu peşəkar daşyonan və bənna olmuş, İran Azərbaycanın Xoy şəhərindən Naxçıvana köçmüşdü. Atası Məmmədqulu Məşədi Hüseynqulu oğlu ibtidai savada malik, dindar, lakin elmə və maarifə hörmətlə yanaşan bir insan idi. O, uzun illər Naxçıvanda duz anbarlarında çalışmış, Şahab məhəlləsində kiçik baqqal dükanı işlətmiş, ailəsini böyük zəhmətlə dolandırmışdı. Maddi imkanlar məhdud olsa da, evdə elmə və oxumağa münasibət mənfi deyildi. Bu mühit gələcək yazıçının dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadı.

Cəlil Məmmədquluzadənin uşaqlıq illəri klassik dini təhsil mühiti ilə başladı. O, əvvəlcə Naxçıvanda Molla Əli Hüseynzadənin, daha sonra Hacı Molla Bağırın məktəbində oxudu. Bu illərdə Quran, ərəb və fars dillərinin əsaslarını öyrəndi.

Sonralar xatirələrində həmin məktəblərdə tətbiq edilən sərt cəza üsullarını, falaqqanı, qorxu üzərində qurulan tədrisi acı istehza ilə xatırlayırdı. Məhz bu təcrübə onun gələcəkdə köhnə təhsil sisteminə qarşı kəskin mövqe tutmasının psixoloji əsaslarından biri oldu.

1879-cu ildən etibarən Cəlil Məmmədquluzadə Naxçıvan şəhər üçsinifli rus-tatar məktəbində təhsilini davam etdirdi. Burada dünyəvi fənlər, rus dili, tarix və coğrafiya onun düşüncə dünyasını genişləndirdi.

Xüsusilə, maarifçi müəllimlərin – Konstantin Nikitinin, Georgi Uturqaurinin, Mirzə Sadıq Qulubəyovun və Əliməmməd Xəlilovun təsiri Mirzə Cəlilin formalaşmasında həlledici oldu. Bu müəllimlər onu yalnız oxumağa deyil, düşünməyə, sual verməyə, müqayisə etməyə öyrətdi.

1882-ci ildə Cəlil Məmmədquluzadə Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasına qəbul olundu. Beş il davam edən bu təhsil mərhələsi onun həyatında dönüş nöqtəsi sayılır. Seminariyada o, Avropa və rus ədəbiyyatı, pedaqogika, fəlsəfə və elmi dünyagörüşlə tanış oldu.

Qoqol və Krılovdan etdiyi tərcümələr, teatr tamaşalarında iştirakı, ədəbi gecələr üçün yazdığı mətnlər onun yaradıcılıq potensialını üzə çıxardı. Burada formalaşan azad düşüncə, demokratik baxışlar Mirzə Cəlilin sonrakı bütün fəaliyyətinin ideya bazasına çevrildi.

1887-ci ildə seminariyanı bitirən Cəlil Məmmədquluzadə müəllimlik attestatı alaraq pedaqoji fəaliyyətə başladı. O, Uluxanlı, Baş Noraşen və Nehrəm kəndlərində müəllim işləyərək, kənd mühitinin real problemləri ilə üz-üzə qaldı. Savadsızlıq, mövhumat, qadınların təhsildən kənarda qalması, yoxsulluq və sosial ədalətsizlik onun gündəlik müşahidə etdiyi acı reallıqlar idi.

Nehrəmdə işlədiyi illərdə qızlar üçün ayrıca sinif təşkil etməsi, kasıb şagirdlərə öz hesabına dərs vəsaiti və geyim alması, kənddə teatr tamaşaları hazırlaması onun maarifçi xarakterinin konkret təzahürləri idi.

1890-cı illərin ortalarından etibarən Cəlil Məmmədquluzadənin marağı getdikcə daha çox yazıya və mətbuata yönəldi. 1903-cü ildə Tiflisdə “Şərqi-Rus” qəzetində işləməyə başlaması onun jurnalist kimi formalaşmasında əsas mərhələ oldu. “Poçt qutusu” rubrikası, ilk satirik hekayələri və publisistik yazıları oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılandı. 1906-cı ildə isə onun həyatının ən mühüm hadisələrindən biri baş verdi – “Molla Nəsrəddin” jurnalı nəşrə başladı.

“Molla Nəsrəddin” təkcə jurnal deyildi. Bu, cəhalətə, fanatizmə, sosial ədalətsizliyə, riyakarlığa qarşı açılmış ideoloji cəbhə idi. Mirzə Cəlil bu jurnal vasitəsilə mollaları, məmurları, saxta ziyalıları, qadın alverini, dini istismarı, xalqın avamlığından bəhrələnənləri amansız satira hədəfinə çevirdi.

Jurnalın dili sadə, təsiri güclü, mesajı isə birbaşa idi. Qısa hekayələr, felyetonlar, karikaturalar geniş xalq kütlələrini düşünməyə vadar edirdi.

Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında qadın azadlığı xüsusi yer tutur. O, qadının ailədə və cəmiyyətdə kölə vəziyyətinə salınmasını, təhsildən məhrum edilməsini, siğə və zorakı nikahları açıq şəkildə tənqid edirdi. “Molla Fəzləli”, “İki ər”, “Konsulun arvadı”, “Xanın təsbehi” kimi əsərlərində qadının hüquqsuzluğu konkret talelər üzərindən göstərilirdi. Bu mövqeyinə görə o, dəfələrlə təhdid edilmiş, ruhanilər tərəfindən ölümə məhkum edilmişdi. Buna baxmayaraq, Mirzə Cəlil geri çəkilmədi və qadın azadlığını “köhnə dərdi” adlandıraraq ömrünün sonuna qədər bu mövzudan vaz keçmədi.

Dramaturji yaradıcılığında isə “Ölülər” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında dönüş nöqtəsi sayılır. Bu pyesdə cəmiyyətin mənəvi ölülüyü, düşüncəsizliyi, saxtakarlığı, fanatizmi kəskin satira ilə ifşa olunur. “Anamın kitabı”, “Dəli yığıncağı”, “Kamança” kimi əsərlərində milli kimlik, müstəqillik düşüncəsi, humanizm və maarifçilik ideyaları ön plana çıxır.

Sovet dövrünün ilk illərində Mirzə Cəlil fəaliyyətini davam etdirsə də, artan senzura, ideoloji təzyiqlər, “Molla Nəsrəddin” jurnalına münasibətdə dəyişən rəsmi mövqe onun mənəvi durumuna ciddi təsir göstərdi. Sağlamlığı getdikcə pisləşən böyük ədib 1932-ci il yanvarın 4-də Bakıda vəfat etdi və Fəxri Xiyabanda dəfn olundu.

Cəlil Məmmədquluzadə özündən sonra yalnız əsərlər deyil, bütöv bir düşüncə məktəbi qoydu. O, yazıçı olmaqdan daha çox, cəmiyyətin vicdanı olmağı bacardı. 

"Bütün ömrümdə vurduğum qələmin çox hissəsi Şərq qadını məsələsi üstünə vurulub. Şərq qadınının dərdini mən hamıdan artıq anlaya bilərəm. O mənim köhnə dərdimdi... Nədir onların dərdi? Şərq qadınını azad etmək! Nədən? Şəriətin kəməndindən, müsəlmanlığın zəncirindən, hərəmxanələrin zindanından, qara çarşafın zülmündən".

 Mirzə Cəlili xatırlamaq, əslində, hələ də aktual olan suallarla üzləşmək deməkdir: BİZ DÜŞÜNÜRÜKMÜ, SORUŞURUQMU, DƏYİŞMƏKDƏN QORXMURUQMU?

Mirzə Cəlilin böyüklüyü də məhz buradadır.

Fatimə Məmmədova