Siyasi
Ankara-Bakı münasibətlərinin yeni sınağı
Ankara-Bakı münasibətlərində əsas məsələ: “gərginlik yoxdur” deməkdən daha çox, fikir ayrılıqlarını idarə etməkdir.
AKP-nin sədr müavini Ömər Çelikin Türkiyə ilə Azərbaycan arasına girməyə çalışan ölkələrə və siyasi dairələrə imkan verilməyəcəyi barədə açıqlaması ilk baxışda klassik siyasi həmrəylik bəyanatı kimi görünə bilər. Amma bu açıqlamanın əsl əhəmiyyəti onun hansı cümlələrlə deyilməsindən daha çox, nə üçün məhz indi deyilməsindədir. Çünki Ankara-Bakı münasibətlərinin hazırkı mərhələsində məsələ münasibətlərin olub-olmamasından çox, bu münasibətlərin yeni regional reallıqlar şəraitində necə idarə ediləcəyidir. Çelikin özü də iki ölkənin daxili və xarici siyasətdə bəzi məsələlər üzrə fərqli mövqelərinin ola biləcəyini etiraf edir.
Bu, əslində vacib etirafdır. Çünki Azərbaycan və Türkiyə artıq yalnız emosional yaxınlıq üzərində dayanan münasibətlər sisteminə malik iki ölkə deyil. Şuşa Bəyannaməsi ilə müttəfiqlik münasibətləri hüquqi-siyasi çərçivəyə salınıb, enerji, nəqliyyat, müdafiə, təhlükəsizlik, ticarət və diplomatiya sahələrində çoxsaylı institusional mexanizmlər formalaşıb. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi də münasibətləri strateji səviyyədə və müttəfiqlik çərçivəsində xarakterizə edir.
Ona görə də Ankara ilə Bakı arasında hər hansı məsələ üzrə fikir ayrılığının meydana çıxması münasibətlərin avtomatik olaraq böhran mərhələsinə keçməsi demək deyil. Əksinə, dövlətlər arasında münasibətlərin yetkinliyi müəyyən qədər də fikir ayrılıqlarının olub-olmaması ilə deyil, onların necə idarə edilməsi ilə ölçülür.
Burada daha ciddi məsələ var. Türkiyə və Azərbaycan regiona eyni pəncərədən baxsalar da, bütün məsələlərə eyni yerdən baxmırlar. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda birbaşa təhlükəsizlik və ərazi maraqları var. Türkiyənin isə Qafqazdan əlavə Qara dəniz, Yaxın Şərq, NATO, Rusiya, Avropa və digər geosiyasi istiqamətlər üzrə paralel maraqları mövcuddur. Bu səbəbdən iki dövlətin bütün xarici siyasət məsələlərində tamamilə eyni mövqedə olması real siyasətin məntiqinə uyğun deyil.
Məhz buna görə Çelikin “fikir ayrılığı yarananda qardaş ölkələr kimi danışırıq” mesajı siyasi baxımdan “iki ölkə heç vaxt fərqli düşünmür” fikrindən daha realdır.
Son aylarda regional mənzərə də dəyişib. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh prosesinin irəliləməsi, Ermənistanın Türkiyə ilə normallaşma perspektivi, Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantıları, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması və regionda ABŞ, Rusiya, İran, Türkiyə və Avropa arasında rəqabətin yeni formalar alması Ankara-Bakı münasibətlərinə əvvəlkindən daha mürəkkəb geosiyasi kontekst verir. Türkiyə özü də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesini dəstəklədiyini və Ermənistanla normallaşma məsələsində Azərbaycanla koordinasiyanı davam etdirdiyini açıq şəkildə bildirir.
Burada üçüncü ölkələr məsələsi meydana çıxır. Çelikin “bəzi ölkələr Türkiyə ilə Azərbaycanın arasına girməyə çalışır” deməsi konkret olaraq hansı dövlətlərin nəzərdə tutulduğunu açıqlamır. Buna görə bu cümlədən müəyyən bir ölkəni avtomatik olaraq hədəf kimi çıxarmaq düzgün olmaz. Lakin geosiyasi baxımdan belə cəhdlərin mövcudluğu mümkündür. Çünki Ankara-Bakı xətti yalnız ikitərəfli münasibət deyil. Bu xətt enerji marşrutlarına, Xəzər–Cənubi Qafqaz–Anadolu bağlantısına, Orta Dəhlizə, türk dövlətləri arasında əlaqələrə və regiondakı güc balansına təsir edir.
Başqa sözlə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin geosiyasi çəkisi iki ölkənin sərhədlərindən çox-çox kənara çıxır.
Ancaq burada başqa bir həqiqəti də görmək lazımdır: xarici aktorların münasibətləri zəiflətmək imkanları yalnız daxildə zəiflik olduqda artır. Əgər Ankara ilə Bakı arasında kommunikasiya kanalları açıqdırsa, prezidentlər, xarici işlər və digər dövlət strukturları müntəzəm əlaqə saxlayırsa, üçüncü tərəflərin təsir imkanları məhdudlaşır.
2026-cı ilin sentyabrında Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bişkekdə görüşməsi və iki ölkə münasibətlərini strateji müttəfiqlik və qardaşlıq əsasında qiymətləndirməsi də bunun göstəricisidir. Sentyabrın 15-də Hakan Fidanın Bakıya səfəri zamanı da iki tərəf müttəfiqlik münasibətlərinin inkişafını müzakirə edib.
Deməli, real vəziyyət “Türkiyə ilə Azərbaycan arasında heç bir fikir ayrılığı yoxdur” kimi sadə cümlə ilə izah edilə bilməz. Daha doğru təsvir budur: iki ölkə arasında strateji münasibətlərin dərinliyi fikir ayrılıqlarının münasibətlərin əsasını sarsıtmasına imkan verməyəcək qədər institusional xarakter alıb, lakin bu, gələcəkdə heç bir fərqli mövqenin olmayacağı anlamına gəlmir.
Türkiyənin öz daxilində Azərbaycana qarşı sərt və ya hücum xarakterli çıxışların olması məsələsi də ayrıca diqqət tələb edir. Çelikin bu qrupların hökuməti və hakim partiyanı təmsil etmədiyini vurğulaması təsadüfi deyil. Sosial şəbəkələrdə yayılan fikirləri dövlət siyasəti ilə eyniləşdirmək həm Türkiyənin, həm də Azərbaycanın ictimai rəyində yanlış təsəvvürlər yarada bilər. Müasir informasiya müharibəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də budur: bəzən dövlətlərarası real münasibətdən daha sürətlə sosial media üzərindən “böhran görüntüsü” yaradıla bilir.
Bu baxımdan Ankara və Bakının qarşısında əsas vəzifə yalnız münasibətlərin yaxşı olduğunu bəyan etmək deyil. Daha vacib məsələ strateji kommunikasiya mexanizmlərini gücləndirməkdir. Fikir ayrılığı yarananda onun sosial şəbəkələrdə böyüməsinə imkan vermədən diplomatik kanallarla müzakirə edilməsi, cəmiyyətlərə düzgün informasiya çatdırılması və siyasi mesajların koordinasiya olunması getdikcə daha mühüm olacaq. Sentyabrda Azərbaycan və Türkiyə rəsmilərinin media və strateji kommunikasiya sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsini müzakirə etməsi də bu ehtiyacın artıq dövlət səviyyəsində görüldüyünü göstərir.
Əslində “iki dövlət, bir millət” ifadəsinin siyasi dəyəri də burada sınanır. Bu ifadə iki dövlətin bütün məsələlərdə eyni qərarı verməsi demək deyil. Onun daha praktik mənası odur ki, strateji maraqların toqquşduğu və ya fərqləndiyi məqamlar münasibətləri dağıtmaq üçün deyil, danışıqlar yolu ilə idarə etmək üçün mexanizmə çevrilməlidir.
Bu gün Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin əsas sınağı artıq keçmişdə olduğu kimi yalnız müharibə və təhlükəsizlik məsələləri deyil. Qarşıda daha mürəkkəb gündəm dayanır: Cənubi Qafqazda sülh, Ermənistanla normallaşma, Orta Dəhliz, enerji təhlükəsizliyi, türk dövlətləri arasında iqtisadi inteqrasiya, Qara dənizin təhlükəsizliyi və böyük güclər arasında balans.
Bu məsələlərdə Ankara ilə Bakının maraqlarının böyük hissəsi üst-üstə düşür. Amma bütün maraqların tamamilə eyni olması mümkün deyil. Ona görə münasibətlərin gələcək gücü “fikir ayrılığı yoxdur” görüntüsündə deyil, fikir ayrılıqlarını strateji tərəfdaşlığı pozmadan həll edə bilmək qabiliyyətindədir.
Ömər Çelikin son açıqlamasının ən real mesajı da, əslində, buradadır: Ankara münasibətlərin kənardan manipulyasiya edilməsinə qarşıdır, lakin iki ölkənin öz aralarında müxtəlif məsələləri müzakirə etməsi normal siyasi prosesdir. Bu fərqi qorumaq vacibdir. Çünki həqiqi müttəfiqlik bir-birinin hər sözünü təkrarlamaq deyil; müxtəlif mövqelər ortaya çıxanda belə, ortaq strateji xətti qorumaq və problemləri üçüncü tərəflərin deyil, birbaşa tərəflərin özlərinin həll etməsidir.
Bugünkü reallıq göstərir ki, Ankara-Bakı münasibətlərinin gələcək taleyini ən çox müəyyən edəcək məsələ “kim araya girmək istəyir?” sualından daha çox “iki tərəf yeni geosiyasi şəraitdə öz münasibətlərini nə qədər ağıllı və institusional şəkildə idarə edə biləcək?” sualıdır. Strateji münasibətlərin davamlılığı da məhz bu qabiliyyətdən asılı olacaq.
19:00 09.10.2026
Oxunuş sayı: 72
