Yaxın Şərq,Çarpaz baxış
ABŞ Yaxın Şərqdə bataqlığa düşür: Nüvə silahından istifadə oluna bilər - MÜSAHİBƏ
Yaxın Şərqdəki müharibə təxminən bir aydır davam edir. ABŞ- İsrail cütlüyü ilə İran arasında davam edən savaşın gnişlənmə ehtimalı var. Necə deyərlər, "daş qayaya rast gəlib". Bəzi mütəxəssislər düşünür ki, müharibə bir neçə ay davam edərsə, bu, çox ciddi qlobal problemlərə və hətta üçüncü dünya müharibəsinə səbəb ola bilər.
Türk Strateji Düşünmə Mərkəzinin rəhbəri Onur Beyhan bu barədə Crossmedia.az-a geniş müsahibə verib:
- Sizcə, Yaxın Şərqdə müharibənin başlamasının qarşısını almaq mümkün idi?
- Yaxın Şərqdəki müharibədə iştirak edən aktorlar bölgədə qaldığı müddətcə müharibə heç vaxt bitməyəcək. Azala, yavaşlaya bilər, amma heç vaxt bitməyəcək. Bu bölgədə üç əsas aktor var. Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi sünni ərəb bloku. Qətər, Küveyt, BƏƏ, Bəhreyn, İordaniya və Suriya bu blokda təmsil olunur. Ərəb olmayan və rəsmi dili fars dilindən istifadə edən İranın rəhbərlik etdiyi şiə bloku İrandan başqa, əhalisinin üçdə ikisinin şiə olduğu İraq, Livandakı Hizbullah və nəhayət, şiə İslamının Zeydi təriqətinə mənsub olan Yəmən. Üçüncüsü isə hazırda sünni bloku ilə yaxşı yola gedən İsraildir. Amerika şiə İranından sünni bloku üçün qorxu mexanizmi kimi istifadə edir. "İsraillə yaxşı yola get, yoxsa şiələr sənə hücum edəcək" deməklə İsrailin təhlükəsizliyini təmin edir və İranı bəhanə kimi istifadə edərək, sünni ərəb ölkələrində Amerika bazalarının mövcudluğu şübhə altına alınmır. Bu aktorlardan biri prosesdən çıxarılmadığı təqdirdə müharibə davam edəcək.
- Mövcud vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz? Hansı tərəfin üstünlüyü var?
- İran-İsrail müharibəsi və daha sonra ABŞ-nin iştirakı prosesi qlobal miqyasa çıxardı. İsrailin məqsədi kəşfiyyat əməliyyatları vasitəsilə İran rəhbərliyini neytrallaşdırmaq və müdafiə reflekslərini iflic etmək idi. Buna görə də, ABŞ ilə birgə əməliyyat planlaşdırdı. ABŞ Müharibə Nazirliyi, yəni Pentaqon İranın Ali Lideri Əli Xameneini aradan qaldırmağı, hökumətdə əvəzolunmaz bir güc boşluğu yaratmağı və daha sonra xalq üsyanını qızışdıraraq İranı daxildən sabitsizləşdirməyi hədəfləyirdi. Plan hava bombardmanı və ya quru qoşunları yerləşdirmədən xalq üsyanı vasitəsilə İran ordusunun əməliyyat imkanlarını məhv etmək və çoxcəbhəli üsyan yaratmaq idi. Lakin bu, baş vermədi. İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) tez reaksiya verdi, nəzarəti ələ aldı və ABŞ böyük bir səhv hesablama etdiyini anladı. Bugünkü şəraitdə, əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsini türklər təşkil edən İran xalqı bir arada olduğu halda, İsraildə ciddi bir parçalanma müşahidə olunur.
-Pakistanın vasitəçiliyi ilə danışıqların mümkünlüyünü necə qiymətləndirirsiniz?
- Danışıqlar baş tutacaq. Dövlətlər hətta ən şiddətli müharibələrdə belə görüşür, danışıqlar aparır və sövdələşirlər. Lakin ABŞ-nin razılaşma əldə edilməzdən əvvəl İran liderini aldadaraq hədəfə alması İran tərəfində ciddi inamsızlıq yaradıb. İran konkret və etibarlı zəmanətlər olmadan müharibəni bitirməyə razı olmayacaq.
- Sizcə müharibə nə qədər davam edəcək?
- İsraildəki iğtişaşları nəzərə alsaq, müharibə çox uzun çəkməyə bilər. Lakin məsələ ABŞ üçün "şərəf" məsələsinə çevrilərsə, proses uzana bilər. Çünki təəssüf ki, dünyada çoxlu dəli insan var.
- ABŞ danışıqlardan danışsa da, əslində quru əməliyyatına hazırlaşır. Bu iddia doğru ola bilərmi?
- Bəli, ABŞ-nin quru əməliyyatına hazırlaşdığı iddiası real görünür. Normal şəraitdə tərəflər masa arxasına oturub orta bir yol tapacaqlar. Lakin, evangelist ideologiyanın təsiri altında apokalipsisin sürətləndirilməsi və Süleyman Məbədinin yenidən qurulması kimi ideoloji motivasiyalar rol oynaya bilər. Tramp hazırda ciddi təzyiq altındadır. Bir çox amerikalı jurnalist hətta ABŞ-nin İsrailin təsiri altında hərəkət etdiyini müzakirə edir. Bu, İsrail naminə ABŞ hərbçilərini riskə atmaq kimi irrasional qərarları mümkün edir.
- Mümkün danışıqların qarşısını almaq üçün İsrail və Rusiya sabotaj edə bilər?
- Çoxqatlı müharibə aparılır. Hərbi müharibə ilə yanaşı, kiber müharibə və təbliğat müharibəsi də intensiv şəkildə davam edir. Müharibənin gedişatını dəyişdirmək üçün istənilən ifrat və radikal addım artıq mümkündür. Beynəlxalq hüquq faktiki olaraq dayandırılıb. Müharibə cinayəti törədildikdə, bunu kimə sübut edəcəksiniz? Onu kim dayandıracaq? Ədaləti kim təmin edəcək? Reallıq budur ki, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qurulan sistem çöküb və dünya yeni bir istiqamət axtarır.
- Türkiyə hansı şərtlər altında müharibədə iştirak edə bilər?
- Bu, çox mürəkkəb bir sualdır. Türkiyə Respublikası bu günə qədər bütün qurumları və təşkilatları ilə balanslı mövqe tutub. Nə həddindən artıq Amerikapərəst xəttə doğru yönəlib, nə də İranı qeyd-şərtsiz dəstəkləmək mövqeyi tutub. ABŞ-yə qarşı daha ehtiyatlı bir dil istifadə edərkən İsrailin ədalətsiz müharibəyə başladığını açıq şəkildə bildirib. İrana gəldikdə isə, mehriban qonşuluq prinsiplərini qoruyub saxlayıb və İran xalqı ilə həmrəylik mesajları göndərib. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və MHP sədri Dövlət Baxçalı həm şiələrin, həm də sünnilərin müsəlman olduğunu vurğulayıblar və məzhəb ayrılığının nifaq mənbəyi olduğunu bildiriblər. Hazırkı liderlik dövründə Türkiyənin ABŞ tərəfində İrana qarşı müharibəyə girməsi ehtimalı azdır. Lakin Ərdoğandan sonrakı dövrdə də eyni şeyi qəti şəkildə demək mümkün deyil. Türkiyəyə xarici təzyiqlər artarsa və güclü liderlik ortaya çıxmazsa, İrana qarşı müharibə mümkündür.
- Bu proseslərin sonunda nüvə savaşı başlaya bilər?
- Normal şəraitdə nüvə silahları istifadəsiz qalmaq üçün mövcuddur. Lakin ABŞ Yaponiyaya iki atom bombası atıb. Bunun iki səbəbi var: birincisi, bu silahların effektivliyini yoxlamaq; ikincisi, Yaponiyaya qarşı mübarizə apardığı üçün. Əgər İranda da oxşar vəziyyət yaranarsa, nüvə silahlarından istifadə mümkündür. İsraili idarə edən və ABŞ-yə rəhbərlik edən zehnlərin humanitar məsələlərə üstünlük vermədiyi aydındır. ABŞ-nin İranı ənənəvi vasitələrlə idarə edə bilmədiyi aydın olarsa, taktiki nüvə silahlarından istifadə ön plana çıxa bilər. Həmçinin unutmaq olmaz ki, Rusiya və Çin bu prosesin uzanmasından strateji cəhətdən faydalanır. Müharibə uzandıqca ABŞ Yaxın Şərqdə daha çox bataqlığa düşür, özünəinamını itirir, neft qiymətləri yüksəlir və Çin və Rusiya manevr etmək üçün daha çox yer tapır. Bundan əlavə, İranın Hörmüz boğazından gündəlik təxminən 240 milyon dollar qazandığını nəzərə almaq lazımdır. Bu ssenaridə uduzan ABŞ, İsrail isə tənəzzül yaşayır.
14:36 31.03.2026
Oxunuş sayı: 2913
