Azərbaycan Qida bazarında edilən fırıldaqlar - Birlik sədri və professor şok detalları açıqladı

"Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan"(Layihənin ideya müəllifi, professor Rüfət Quliyevdir) 

Müasir dövrdə bazar münasibətləri yalnız qiymətlərin formalaşması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda məhsulun keyfiyyəti, istehsal prinsipləri və istehlakçı davranışları ilə sıx bağlı kompleks bir sistemə çevrilib. Qlobal ticarətin genişlənməsi, texnologiyaların inkişafı və rəqabətin artması bir tərəfdən seçim imkanlarını artırsa da, digər tərəfdən yeni risklər və suallar yaradır. Xüsusilə qida məhsullarının təhlükəsizliyi və keyfiyyəti məsələsi artıq təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial və sağlamlıq baxımından ciddi müzakirə predmetinə çevrilib.

Bu şəraitdə istehsalçı maraqları ilə istehlakçı hüquqları arasındakı balansın necə qorunduğu, bazarda baş verən dəyişikliklərin arxa planı və görünməyən mexanizmlər daha çox diqqət tələb edir. Mövzunun mahiyyətini anlamaq üçün həm qida sektorunda müşahidə olunan reallıqlara, həm də iqtisadi proseslərin, xüsusilə inflyasiyanın bu sahəyə təsirinə nəzər salmaq zəruridir.

Qeyd edək ki, istehlak bazarında insanların aldadılması ilə bağlı rublikamıda geniş materiallar yayımlanıb. Bu dəfə isə biz bu aladadılma ların konkret necə həyata keçirildiyini fakt və sübutlarla göstərəcəyik. 

Məsələ ilə bağlı Azad İstehlakçılar Birliyinin sədri Eyyub Hüseynov Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb: 

"Azərbaycanda bu gün qida məhsullarının keyfiyyəti məsələsi olduqca aktualdır. Ümumiyyətlə, qida problemi dünyanın hər yerində mövcuddur. Dünyanın müxtəlif ölkələrində zəhərlənmə halları, insan ölümləri qeydə alınır. Bazar qloballaşdıqca, qida məhsullarının uzaq ölkələrdən digər ölkələrə daşınması artdıqca, qidaların paralel şəkildə kimyalaşması prosesi də baş verir. Çünki qidalar istiliyə və soyuğa davamlı olmalı, daşınma zamanı xarab olmamalıdır. Bu səbəbdən onların tərkibinə müxtəlif kimyəvi maddələr əlavə olunur. Bu baxımdan istehlakçılar bilməlidirlər ki, yerli qidalar daha sağlam və daha təmiz hesab olunur. Çünki onların uzun məsafəyə daşınması problemi olmur. Lakin Azərbaycanda istehlakçıların xarici məhsullara üstünlük verməsi kimi səhv yanaşma mövcuddur. Məsələn, Azərbaycanda istehsal olunan konfetlərin təxminən 25%-i daxili bazarda satılır, 75%-i isə xarici konfetlərdir. Paradoks ondadır ki, Azərbaycanda istehsal olunan konfetlər, məsələn, "Ulduz" fabrikin konfetləri xarici ölkələrə ixrac olunur. Bu isə istehlakçıların maariflənmə səviyyəsinin aşağı olmasından irəli gəlir. 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin yaradılması bu sahədə mühüm addım oldu. Hazırda bu qurum Azərbaycan əmtəə bazarına daxil olan, həm idxal, həm də yerli istehsal olunan məhsullara nəzarət edir və onların icazəsi olmadan məhsulların bazara çıxışı mümkün deyil. Bir maraqlı məqamı qeyd edim: bəzi, həqiqətən də, təmiz fəaliyyət göstərən müəssə rəhbərləri öz mallarının keyfiyyətini yoxlamaq üçün istehsalçı ölkədən ölkəmizə gələnə qədər müəyyən texniki avadanlıqlar vasitəsi ilə keyfiyyətə nəzarət edir ki, bunlar hamısı yol boyu qeydə alınır. Məsələn xarici bir ölkədən toyuq idxal olunur, həmin şəxs toyuğu gətirən maşına cihaz quraşdırır. Məqsəd məhsulun necə qorunduğuna nəzarət etməkdir. Bura temperatur və digər əsas amillər daxildir. Görür ki, toyuq istiliyə məruz qalıb və keyfiyyəti itib. Həmin mal birbaşa gəldiyi kimi geri qayıdır. Əlbəttə, bu cür tənzimləmə olsa çox xoş olardı. Təəssüf ki, dünyanın hər bir ölkəsində problemlər qalmaqdadır. 

Bununla belə, bazar qloballaşdığı üçün uzaq ölkələrdən məhsulların gətirilməsi davam edir. Bu məhsulların davamlı olması üçün müəyyən kimyəvi proseslər tətbiq olunur. Bu kimyalaşma qanunvericilik çərçivəsində həyata keçirilir və məhsulun etiketində göstərilməlidir. Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi də məhsulların etiket məlumatları ilə tərkibinin uyğunluğunu yoxlayır və bu istiqamətdə araşdırmalar aparır, bir çox hallarda uyğunsuzluqlar ifşa olunur.

Ümumilikdə isə qida sahəsində problemlər qalmaqdadır. Xüsusilə dönərxanalarda zəhərlənmə halları tez-tez müşahidə olunur. Eyni zamanda, spirtli içkilərlə bağlı zəhərlənmələr də qeydə alınır. Bu sahədə istehlakçıların da rolu vacibdir – onlar problemlərlə rastlaşdıqda müvafiq dövlət orqanlarına məlumat verməlidirlər. Təəssüf ki, Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin çevik və operativ yoxlama imkanları hər zaman yetərli olmur.

Ən çox şikayətlər kənd təsərrüfatı məhsulları ilə bağlıdır. Xüsusilə bostan bitkiləri, meyvələr diqqət mərkəzindədir. Məsələn, çiyələklərin erkən yetişdirilməsi üçün 36 cür kimyəvi dərman istifadə olunur. Eyni zamanda, qarpızdan mövsüm vaxtı zəhərlənmə halları müşahidə edilir. Məhsulların daha iri və cəlbedici olması üçün azot gübrələri və pestisidlərdən geniş istifadə edilir.

Qablaşdırılmış məhsullarla bağlı da problemlər var. Məsələn, yoqurtun yararlılıq müddəti bitməsə də açıldıqda kiflənmiş olması halları qeydə alınır. Bu, məhsulların düzgün saxlanmaması ilə bağlıdır. Ərzaq məhsulları istehsalçıdan istehlakçıya qədər “soyuq zəncir” üzrə daşınmalıdır, lakin bu qaydaya hər zaman əməl olunmur.

Ət və ət məhsulları sahəsində də problemlər mövcuddur. Kolbasa və sosiska istehsalında naməlum mənşəli ətlərdən istifadə edilməsi halları barədə məlumatlar var. Regionlardan at ətinin Bakıya daşınması və emal sənayesində istifadə olunması faktları da qeyd edilir. Bu kimi hallarla bağlı hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən dəfələrlə cinayət işləri açılıb.

Duz bazarında da ciddi problemlər var. Qadağan olunmasına baxmayaraq, mənşəyi məlum olmayan duzlar “Ukrayna duzu” adı ilə qablaşdırılıb satılır. Bildirilir ki, 4 ildir ki, Ukraynadan Azərbaycana duz gətirilmir, lakin  bazarda bu adda məhsullar mövcuddur. Eyni zamanda, Sabirabad ərazisində istehsal olunan sənaye duzunun üzərində “yodlu duz” yazılaraq satışa çıxarılması halları da müşahidə olunur ki, bu da qanun pozuntusudur.

Balıq kürüsü ilə bağlı da problemlər mövcuddur. Süni kürülər Azərbaycanda təxminən 20 ilə yaxındır istehsal olunur. Bu məhsullar təhlükəli olmasa da, bəzən təbii kürü kimi təqdim olunur. Hətta bəzi hallarda süni kürü ilə təbii kürünün qarışdırılaraq satışa çıxarılması halları qeyd olunur.

Ədviyyat bazarında da vəziyyət qənaətbəxş deyil. Məsələn, darçının təxminən 90%-i saxtadır. Şri-Lankadan gətirilən natural darçın nümunələri ilə bazarda satılan məhsullar arasında ciddi fərqlər var. Eyni zamanda, sumaq adı ilə satılan məhsulların da bəzən əsl sumaq olmadığı bildirilir.

Süd və yağ məhsullarında da saxtalaşdırma halları mövcuddur. Bitki yağlarının müxtəlif üsullarla emal edilərək “təbii kərə yağı” kimi təqdim olunması halları var. Bu məhsulların laboratoriya şəraitində fərqləndirilməsi də çətin olur. Xaricdən idxal olunan yağlarla bağlı da müəyyən müşahidələr aparılıb. Məsələn, Yeni Zelandiyada yerləşən və Azərbaycana yağ ixrac edən müəssisələrdən biri – Westgold zavodunda aparılan müşahidələr göstərir ki, orada istehsal olunan yağlar təbii şəraitdə əldə olunur. Amma bazarda müxtəlif keyfiyyətdə məhsullar mövcuddur və bəzi hallarda onların tərkibində dəyişikliklər edilə biləcəyi ehtimal olunur.

Qeyri-qida məhsulları, xüsusilə təmizlik vasitələri və kosmetik məhsullar sahəsində də problemlər var. Saxta məhsulların istehsalı əsasən Sumqayıt şəhəri və ətraf ərazilərdə həyata keçirilir. Eyni zamanda, Sədərək bazarında xarici brendlərin saxta versiyaları geniş şəkildə satılır. İran istehsalı olan məhsulların üzərində Azərbaycan dilində məlumatların olmaması da ciddi problemdir.

Nəticə etibarilə, qida və qeyri-qida məhsulları sahəsində problemlər mövcuddur. Bu problemlərin həlli üçün həm dövlət nəzarətinin gücləndirilməsi, həm də istehlakçıların maarifləndirilməsi vacibdir. İstehlakçılar məhsul alarkən etiket məlumatlarına diqqət yetirməli, şübhəli hallarla qarşılaşdıqda müvafiq qurumlara müraciət etməlidirlər".

Birlik sədrinin qeyd etdiklərindən belə aydın olur ki, bu cür neqativ halların yaşanmasına səbəb istehsalçıların şəxsi maraqları və maddiyyatı üstün tutmasıdır. Bəs yaxşı bu üstün tutma halları necə həyata keçirilir ki, insanlar bunun fərqinə varmır?

Məsələ ilə bağlı həmçinin Milli Məclisin 4 çağırış deputatı (III, IV, V, VI) iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev də Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:

"İnflyasiya və onun törəmələri müasir iqtisadi sistemdə təkcə qiymət artımı kimi deyil, həm də istehlakçı davranışına dolayı təsir göstərən mürəkkəb mexanizm kimi çıxış edir. Bu prosesin kökləri 2500 ildən artıq tarixə gedib çıxır və hələ qədim Roma və Yunan dövrlərində pulun dəyərinin dəyişməsi ilə özünü göstərmişdir. Müasir dövrdə isə inflasiya artıq yalnız iqtisadi göstərici deyil, həm də bazar strategiyalarının, xüsusilə qida sektorunda tətbiq olunan gizli manipulyasiya üsullarının əsasını təşkil edir.

İqtisadi nəzəriyyəyə görə, 1,5–4,5% səviyyəsində inflasiya bazar iqtisadiyyatı üçün qaçılmaz hesab olunur. Lakin bu göstərici 10%-dən yuxarı qalxdıqda bazarda disbalans yaranır, 30–40% səviyyəsində isə artıq ciddi iqtisadi problemlər meydana çıxır. Belə şəraitdə istehsalçılar açıq qiymət artımına getmək əvəzinə daha incə və istehlakçı üçün çətin sezilən üsullardan istifadə etməyə başlayırlar. Məhz bu mərhələdə inflasiyanın törəmə formaları geniş yayılır və qida fırıldaqçılığı ilə birbaşa əlaqələnir.

Müasir dövrdə ən xoşagəlməz proseslərdən biri rəqəmsal platformalarda, xüsusilə YouTube kimi xidmətlərdə reklamların həddindən artıq intensiv şəkildə təqdim olunmasıdır. Artıq fərqi yoxdur – istər kino, istər xəbər, istərsə də digər məzmun növləri olsun, demək olar ki, bütün hallarda istifadəçi ikiqat, hətta üçqat reklam axını ilə qarşılaşır.

Əvvəllər filmlərdə reklamlar əsasən əvvəl, ortada və sonda olmaqla məhdud sayda təqdim olunurdusa, hazırda vəziyyət ciddi şəkildə dəyişib. İndi isə demək olar ki, hər 10 dəqiqədən bir reklam fasiləsi verilir və bu, istifadəçini məcburi şəkildə reklamlara baxmağa vadar edir.

Bu yanaşma artıq təkcə texniki və ya kommersiya məsələsi deyil, eyni zamanda istehlak bazarında psixoloji təsir alətinə çevrilmiş ciddi problemdir. İstifadəçi davamlı şəkildə reklama məruz qalmaqla müəyyən məhsul və xidmətlərə yönləndirilir, seçim azadlığı isə dolayısı ilə məhdudlaşdırılır. Bu isə istehlak davranışının süni şəkildə formalaşdırılması deməkdir.

Bu törəmələrdən ən geniş yayılmışı şrinkfilyasiyadır. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, məhsulun qiyməti dəyişməz qalır, lakin çəkisi və ya həcmi azalır. Məsələn, əvvəl 1 kq olan məhsul artıq daha az çəki ilə təqdim olunur, lakin qiymət eyni saxlanılır. Bu, istehlakçının birbaşa qiymət artımını hiss etməməsi üçün tətbiq olunan klassik üsuldur. Böyük Britaniyada belə halların artması nəticəsində bəzi məhsullarda çəki azalmasının xüsusi etiketlərlə göstərilməsi məcburi edilmişdir. Rusiyada isə əvvəl 10 ədəd olan yumurta qablaşdırmasının 9 ədədə endirilməsi faktiki olaraq 10% gizli qiymət artımı deməkdir.

Digər mühüm mexanizm skimfilyasiyadır. Bu halda məhsulun çəkisi dəyişməsə də, keyfiyyəti aşağı salınır. Qida məhsullarında bu, daha ucuz xammalın istifadəsi, tərkibdə dəyişikliklər və ya keyfiyyətin zəiflədilməsi ilə həyata keçirilir. Xüsusilə valyuta məzənnəsinin zəif olduğu ölkələrdə bu üsul geniş yayılmışdır. Nəticədə istehlakçı eyni məhsulu aldığını düşünsə də, faktiki olaraq daha aşağı keyfiyyət əldə edir.

Daha kompleks və təhlükəli forma isə stelfliyasiyadır. Bu zaman həm məhsulun çəkisi azalır, həm də keyfiyyəti aşağı düşür, lakin qiymət sabit qalır. Yəni istehlakçı eyni məbləğə həm daha az, həm də daha keyfiyyətsiz məhsul alır. Bu hal xüsusilə qida sektorunda geniş yayılaraq istehlakçı hüquqlarının gizli şəkildə pozulmasına səbəb olur. 

Qlobal bazarda aparılan müşahidələr göstərir ki, bu üsullar artıq sistemli xarakter almışdır. Məsələn, bəzi qida məhsullarında qramajın 800 qramdan 600 qrama endirilməsi, porsiya sayının 6-dan 4-ə salınması və ya standart 110 qramlıq məhsulların 100 qrama keçirilməsi kimi dəyişikliklər geniş tətbiq olunur. Bəzi hallarda isə məhsulun qablaşdırması əvvəlki kimi saxlanılır, lakin daxili həcm azaldılır ki, bu da istehlakçını vizual olaraq aldatmağa xidmət edir.

Bu proseslərin nəticəsi olaraq dünya üzrə istehsal olunan malların təxminən 30–40%-i real tələbatdan artıq olur. Satılmayan məhsulların bir hissəsi məhv edilir, bəzən isə yandırılır. Bu isə yalnız iqtisadi deyil, həm də ekoloji və etik problemlər yaradır. Eyni zamanda bu fakt göstərir ki, bazarda məqsəd real tələbatı ödəmək deyil, istehlakı maksimum səviyyədə artırmaqdır". 

Professor inflyasiya şəraitində qida fırıldaqçılığının məhz bu mexanizmlər üzərindən daha da gücləndiyini vurğulayıb:

"Məhsulun çəkisinin azaldılması, keyfiyyətinin aşağı salınması, qablaşdırmanın manipulyasiyası və qiymətin sabit saxlanılması istehlakçının fərqinə varmadan daha çox ödəməsinə səbəb olur. Bu isə klassik aldadılmadan daha təhlükəli hesab olunur, çünki istehlakçı bu prosesi çox vaxt hiss etmir.

Misal üçün dünyaca məşhur "HiPP" uşaq qidalarında palma yağı aşkarlanması ciddi ictimai rezonans doğurmuşdur. Məsələ ilə bağlı Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi rəsmi açıqlama verərək bildirmişdir ki, qeyd olunan məhsullar Azərbaycana idxal edilmir. Xüsusilə 190 qr qablaşdırmada olan həmin məhsulların ölkə bazarında mövcud olmadığı vurğulanmışdır. Bu isə göstərir ki, ölkəmizdə qida təhlükəsizliyi sahəsində nəzarət mexanizmləri kifayət qədər ciddi şəkildə həyata keçirilir.

Bununla yanaşı, qeyd olunan hallar yalnız lokal deyil, qlobal xarakter daşıyır. Bu cür problemlər dünyanın müxtəlif ölkələrində müşahidə olunur və ümumilikdə istehlak bazarının struktur xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. Eyni zamanda, rəqəmsal platformalarda, o cümlədən YouTube üzərindən yayılan intensiv reklam axını da istehlakçı davranışına təsir göstərən amillərdən biridir. Bütün bu proseslər birgə şəkildə istehlakçının mənafeyinə təsir edən mühit formalaşdırır.

Nəticə etibarilə, inflasiya və onun törəmələri qida bazarında gizli qiymət artımı və keyfiyyət azalması vasitəsilə istehlakçıların iqtisadi maraqlarına ciddi təsir göstərir. Bu şəraitdə əsas məsələ yalnız qiymətə deyil, həm də məhsulun çəkisinə, tərkibinə və keyfiyyətinə diqqət yetirməkdir. Əks halda, istehlakçı görünməz iqtisadi mexanizmlərin təsiri altında daha çox ödəyib daha az və daha keyfiyyətsiz məhsul almağa davam edəcək

Sonda vətəndaşlara çağırış ondan ibarətdir ki, bu kimi hallara qarşı laqeyd yanaşılmamalı, şübhəli və ya vaxtı keçmiş məhsullar aşkar edildikdə dərhal aidiyyəti qurumlara məlumat verilməlidir. Bu, həm ictimai nəzarətin güclənməsinə, həm də bazarda keyfiyyətsiz və zərərli məhsulların qarşısının alınmasına xidmət edəcəkdir".

Elmir Heydərli