Türk birliyi ideyası ilə avrasiyaçılıq arasında ziddiyyət və ya MHP-də ideoloji transformasiya?

Son dövrlərdə Türkiyənin siyasi diskursunda müşahidə olunan bəzi ideoloji sürüşmələr, xüsusilə milliyyətçi düşüncə sistemində baş verən reinterpretasiyalar, regionda gedən geosiyasi proseslərlə paralel şəkildə daha aydın görünməyə başlayıb. Rusiya saytlarından birinə verdiyi müsahibəsində Türkiyənin Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının sədr müavini İlyas Topsakal tərəfindən səsləndirilən fikirlər bu baxımdan təkcə fərdi mövqe deyil, həm də daha geniş ideoloji tendensiyaların indikatoru kimi qiymətləndirilə bilər.

İlyas Topsakal müsahibəsində Türk dünyasının geosiyasi əhəmiyyətini müstəqil potensialla deyil, daha çox Rusiya və Çin kimi böyük güclərlə əlaqəli şəkildə izah edir. O, Türk coğrafiyasını Qərb ilə Şərq arasında körpü və balans elementi kimi təqdim edir və bu regionun strateji rolunun məhz bu güclər arasındakı münasibətlər fonunda formalaşdığını vurğulayır.

Müsahibədə əsas tezis ondan ibarətdir ki, Türk dünyasının qlobal əhəmiyyəti onun öz daxili gücündən deyil, böyük geosiyasi mərkəzlər arasında yerləşməsindən və bu sistemdə oynadığı funksional roldan qaynaqlanır. Bu yanaşma Türk dünyasını müstəqil aktor kimi deyil, daha çox beynəlxalq güc balansının bir elementi kimi təqdim edir.

Topsakalın müsahibəsində irəli sürülən əsas tezis – Türk dünyasının əhəmiyyətinin onun daxili potensialından deyil, Rusiya və Çin kimi güc mərkəzlərinin mövcudluğu ilə şərtlənməsi – əslində klassik geosiyasi nəzəriyyələrdə “buffer zone” və ya “körpü region” yanaşmasının müasir interpretasiyasıdır. Bu yanaşma Türk dünyasını müstəqil aktor kimi deyil, böyük güclər arasında yerləşən tranzit və balans elementi kimi təqdim edir.

Bu isə müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində “subyektlik” anlayışına ziddir. Çünki subyektlik yalnız coğrafi mövqedən deyil, qərarvermə qabiliyyətindən, strateji təşəbbüslərdən və institusional gücdən qaynaqlanır. Türk dünyasının son illərdə qazandığı nailiyyətlər – istər siyasi koordinasiya, istər iqtisadi inteqrasiya, istərsə də təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq – onun artıq passiv məkan deyil, aktiv geosiyasi aktor olduğunu göstərir.

Türk birliyi ideyasının nəzəri əsasları Ziya Gökalp tərəfindən sistemləşdirilmiş Türkçülük ideologiyasına dayanır və MHP-nin ideoloji əsasını təşkil edir. Bu ideologiya sadəcə etnik və ya mədəni identiklik üzərində qurulmur, o, eyni zamanda geosiyasi layihədir.

Türkçülüyün üç əsas sütunu – mədəni birlik, siyasi inteqrasiya və geosiyasi müstəqillik – bir-biri ilə sıx bağlıdır və qarşılıqlı şəkildə gücləndirici xarakter daşıyır. Xüsusilə geosiyasi müstəqillik prinsipi bu ideologiyanın nüvəsini təşkil edir. Bu prinsipə görə, Türk dünyasının beynəlxalq sistemdəki rolu xarici güclərin mövcudluğu ilə deyil, onun öz daxili resursları – demoqrafik potensial, enerji ehtiyatları, strateji coğrafiya və hərbi imkanları ilə müəyyən olunmalıdır.

Bu kontekstdə Topsakalın yanaşması Türkçülüyün bu fundamental prinsipinə zidd olmaqla yanaşı, ideologiyanın strateji mahiyyətini zəiflədir. Əgər Türk dünyasının əhəmiyyəti xarici güclərlə şərtləndirilirsə, bu zaman onun müstəqil güc mərkəzi kimi formalaşması konseptual olaraq mümkünsüzləşir.

Burada diqqət çəkən əsas məqam Topsakalın fikirlərinin Aleksandr Dugin tərəfindən sistemləşdirilən Avrasiyaçılıq ideologiyası ilə paralellər təşkil etməsidir. Avrasiyaçılıq modeli Rusiya mərkəzli geosiyasi konstruksiyadır və burada digər regionlar, o cümlədən Türk dünyası, müstəqil aktor kimi deyil, vahid blokun komponentləri kimi nəzərdən keçirilir.

Bu modelin əsas xüsusiyyətləri iyerarxik güc strukturu (liderlik Rusiyaya məxsusdur), regional subyektlərin məhdud suverenliyi və Qərbə qarşı bloklaşma üzərindən identiklik quruculuğudur. 

Türkçülük isə tam əksinə olaraq bərabərhüquqlu dövlətlər arasında inteqrasiyanı, suverenliyin qorunmasını, daxili gücün konsolidasiyasını prioritet hesab edir. 

Bu fundamental fərqlər göstərir ki, Türkçülük və Avrasiyaçılıq paralel şəkildə dominant ideoloji xətt kimi mövcud ola bilməz. Onların sintezi cəhdləri isə əksər hallarda ya ideoloji ziddiyyətlərə, ya da strateji qeyri-müəyyənliyə gətirib çıxarır.

Müsahibədə səsləndirilən “Sovet İttifaqı çərçivəsində Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Azərbaycanın dövlət kimi formalaşdığı və milli özünüdərkin bu sistem daxilində yarandığı” fikri isə ümumiyyətlə həm tarixi, həm də nəzəri baxımdan reallığı əks etdirmir.

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, Sovet İttifaqının yaradılması Türk xalqlarının dövlətçilik tarixinin başlanğıcı deyil, əksinə, bu ənənənin məhdudlaşdırılması mərhələsidir. Bu tezis faktiki olaraq belə bir yanlış təsəvvür yaradır ki, guya Türk respublikaları yalnız sovet sistemi sayəsində siyasi varlıq qazanıb. Halbuki bu yanaşma həmin xalqların əsrlər boyu formalaşmış dövlətçilik ənənəsini tamamilə görməzlikdən gəlir və daha çox rəsmi Moskvanın mövqeyi ilə uzlaşır, nəinki Türkiyənin.

Məsələn, Azərbaycan kontekstində baxdıqda, milli dövlətçilik ənənələri olduqca qədim və davamlı xarakter daşıyır. Qədim dövrlərdə Manna dövləti və Atropatena kimi dövlət qurumları bu ərazidə siyasi təşkilatlanmanın ilkin formalarını yaratdı. Orta əsrlərdə Şirvanşahlar dövləti, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular və Səfəvilər dövləti regionda güclü mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət ənənəsini davam etdirdi. Yeni dövrdə isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk parlamentli respublika kimi müasir dövlətçilik modelinin əsasını qoydu. Bu tarixi ardıcıllıq göstərir ki, Azərbaycan dövlətçilik ənənəsi Sovet dövründən deyil, minilliklərə söykənən köklərdən qaynaqlanır. Bu dövlətin yaradılması milli siyasi şüurun və dövlətçilik ənənəsinin artıq formalaşdığını açıq şəkildə göstərir. Sovet hakimiyyətinin qurulması isə bu müstəqil dövlətin süqutu və siyasi suverenliyin itirilməsi ilə nəticələndi.

Eyni məntiq Mərkəzi Asiya xalqlarına da aiddir. Qazax, özbək və qırğız xalqları da Sovet dövründən əvvəl müxtəlif xanlıqlar, dövlət qurumları və siyasi təşkilatlanma formalarına malik olmuşdular. Sovet sistemi bu mövcud strukturları inkişaf etdirməkdən çox, onları mərkəzləşdirilmiş imperiya idarəçiliyinə tabe etdi.

Bundan əlavə, Sovet dövründə yaradılan “respublika” anlayışı formal xarakter daşıyırdı. Bu qurumlar real suverenliyə malik deyildi və bütün əsas qərarlar mərkəz – yəni Moskva tərəfindən qəbul olunurdu. Bu baxımdan, Sovet respublikalarını klassik mənada müstəqil dövlət kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Əksinə, bu model imperiya daxilində inzibati bölgü funksiyası daşıyırdı.

Milli özünüdərk məsələsinə gəldikdə isə, Sovet ideologiyası bir tərəfdən müəyyən milli institutların formalaşmasına imkan versə də, digər tərəfdən milli kimliyin sərbəst inkişafını ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı. Dil, tarix və milli yaddaş üzərində ideoloji nəzarət tətbiq olunurdu. Xüsusilə repressiya dövründə milli elitaların məhv edilməsi, ziyalıların təqib olunması və tarixin ideoloji şəkildə yenidən yazılması milli özünüdərkin təbii inkişafına ciddi zərbə vurdu. Bu kontekstdə Stalin repressiyaları Türk xalqlarının siyasi və intellektual potensialının zəiflədilməsi baxımından xüsusi qeyd olunmalıdır.

Müsahibədə səsləndirilən fikir – yəni Sovet İttifaqının Türk xalqlarına dövlətçilik və milli şüur qazandırması tezisi – tarixi reallığın təhrif olunmuş interpretasiyasıdır. Əksinə, Sovet sistemi Türk xalqlarının artıq mövcud olan dövlətçilik ənənəsini zəiflətdi, onların siyasi müstəqilliyini aradan qaldırdı və milli inkişaf prosesini ideoloji çərçivəyə saldı.

Müsahibədə səsləndirilən “Türk dünyası yalnız mədəni səviyyədə qlobal siyasətin aktoru ola bilər” fikri də həm nəzəri, həm də praktiki baxımdan düzgün deyil və mövcud reallıqlarla uzlaşmır. Bu yanaşma Türk dünyasının potensialını dar çərçivəyə salaraq onu yalnız “yumşaq güc” elementi kimi təqdim edir, halbuki son illərdə baş verən proseslər bunun əksini sübut edir.

Əvvəla, Türk dövlətləri arasında inteqrasiya artıq yalnız mədəni-humanitar sahə ilə məhdudlaşmır. Son illərdə Türk dünyasının institusional inteqrasiyası istiqamətində ciddi irəliləyişlər müşahidə olunur. Bu proses xüsusilə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində daha sistemli xarakter alır. Türk Dövlətləri Təşkilatının sammitləri çərçivəsində üzv ölkələr arasında siyasi koordinasiya gücləndirilib, ortaq qərar mexanizmləri formalaşdırılıb. Həyata keçirilən əməkdaşlıq çoxşaxəli xarakter daşıyır və siyasi koordinasiya, iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat-logistika layihələri və təhlükəsizlik sahələrini də əhatə edir. Birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiya Türk dövlətləri arasında strateji əlaqələri dərinləşdirir. Ortaq əlifba təşəbbüsləri, təhsil proqramları və mədəni layihələr Türk identikliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Bu isə onu göstərir ki, Türk dünyası tədricən kompleks geosiyasi aktora çevrilməkdədir.

İkincisi, Orta Dəhliz kimi strateji layihələr, enerji əməkdaşlığı və regional təhlükəsizlik təşəbbüsləri Türk dövlətlərinin qlobal iqtisadi və siyasi sistemdə rolunu artırır. Bu proseslər Türk dünyasını yalnız mədəni platforma deyil, həm də strateji tranzit, enerji və təhlükəsizlik məkanı kimi formalaşdırır.

Üçüncüsü, bu fikir nə Türk Dövlətləri Təşkilatının rəsmi missiyası ilə, nə də Türkiyənin Türk Cümhuriyyətlərinə münasibətdə həyata keçirdiyi siyasətlə uyğun gəlir. Əksinə, həm təşkilatın sənədlərində, həm də Türkiyənin xarici siyasətində məqsəd Türk dünyasının çoxölçülü inteqrasiyası və onun beynəlxalq sistemdə təsir imkanlarının artırılması kimi müəyyən olunur.

Nəhayət, bu yanaşma ideoloji baxımdan da problemlidir. Türk dünyasını yalnız mədəni aktor kimi təqdim etmək onun geosiyasi subyektliyini zəiflədir və faktiki olaraq onu böyük güclərin periferiyasında saxlayan yanaşmanı legitimləşdirir. Halbuki mövcud dinamika göstərir ki, Türk dövlətləri getdikcə daha koordinasiyalı, strateji və müstəqil siyasət yürüdərək beynəlxalq münasibətlər sistemində real güc mərkəzinə çevrilmək potensialına malikdir.

Beləliklə, qeyd olunan fikir həm praktiki reallıqlarla, həm də Türk dünyasının institusional inkişaf məntiqi ilə ziddiyyət təşkil edir və onu adekvat şəkildə əks etdirmir.

Rusiya isə Türk dünyasının inteqrasiyasına qarşı açıq konfrontasiya siyasəti yürütməsə də, bu prosesə ehtiyatlı yanaşır. Bunun əsas səbəbi Mərkəzi Asiyada tarixi təsir imkanlarının zəifləməsi riskidir.

Xüsusilə Orta Dəhliz layihəsi Rusiyanı kənarlaşdıran alternativ nəqliyyat marşrutu yaradır, enerji və logistika sahəsində yeni əməkdaşlıq modelləri formalaşır. Türk dövlətləri arasında artan koordinasiya isə Rusiyanın regional dominantlığını məhdudlaşdıra bilər. 

Bu səbəbdən Rusiya ikili siyasət sərgiləyərək bir tərəfdən əməkdaşlıq edir, digər tərəfdən isə inteqrasiyanın dərinləşməsini nəzarətdə saxlamağa çalışır.

Burada əsas sual ortaya çıxır: Topsakalın yanaşması ideoloji sapmadır, yoxsa strateji realizm?

Bir tərəfdən bu yanaşmanı beynəlxalq münasibətlərdə realizm məktəbinin prizmasından izah etmək mümkündür. Yəni böyük güclərin mövcudluğu şəraitində regional aktorların öz mövqelərini həmin güclərlə münasibətlər üzərindən qurması müəyyən mənada praktik zərurət kimi təqdim edilə bilər.

Lakin digər tərəfdən bu yanaşma bir tərəfdən Türkyənin bir dövlət olaraq bölgəsəl güc nüfuzunu, Türk dövlətlərinin inteqrasiyası prosesində rolunu şübhə altına alır, digər tərəfdən isə partiyanın özündə ideoloji ardıcıllıq baxımından ciddi problemlər yaradır. Çünki MHP-nin ideoloji əsasını təşkil edən Türkçülük konsepsiyası məhz belə asılılıqları rədd edən, müstəqil güc mərkəzi yaratmağı hədəfləyən bir modeldir. Əgər bu yanaşma partiya daxilində dominant xəttə çevrilərsə, bu, MHP-nin klassik ideoloji kimliyində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərəcək. Bu isə nəticədə qarşıdan gələn seçkilərdə isə milliyyətçi və mühafizəkar seçicilərin səslərinin, elə o platformadan çıxış edən, məsələn İYİ, Zəfər və ya MTP-yə doğru yönəlməsinə səbəb ola bilər.   

Bu gün Türk dünyasının qarşısında duran əsas seçim aydındır: ya müstəqil geosiyasi subyekt kimi formalaşmaq, ya da böyük güclərin təsir dairəsində funksional region olaraq qalmaq. Mövcud dinamika göstərir ki, Türk dövlətləri artıq birinci istiqamətə doğru hərəkət edir. Bu prosesin davamlı olması üçün isə ideoloji ardıcıllıq, strateji koordinasiya və daxili inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi vacibdir.

Bu kontekstdə Topsakalın yanaşması yalnız nəzəri mübahisə predmeti deyil, həm də real siyasi nəticələr doğura biləcək diskursdur. Əgər bu yanaşma geniş yayılarsa, bu, Türk birliyi ideyasının mahiyyətini zəiflədə və onun reallaşma perspektivlərini məhdudlaşdıra bilər.

Əksinə, Türk dünyasının daxili potensialına əsaslanan, bərabərhüquqlu əməkdaşlığı təşviq edən və müstəqil geosiyasi subyektlik prinsipini qoruyan yanaşma bu məkanın gələcəkdə qlobal güc mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün əsas şərtdir.