Unudulan idman növləri haqqında bir neçə abzas...
Keçmişin idman oyunlarına nəzər saldıqda, müasir "təhlükəsizlik qaydaları" və "etik normalar" anlayışının nə qədər yeni olduğunu anlamaq çətin deyil. Tarixin müxtəlif dövrlərində idman sadəcə fiziki bacarıq nümayişi deyil, həm də dözümlülüyün ən qorxunc və amansız sınağı idi. Bu oyunların bir çoxunda iştirakçılar üçün zədələnmək qaçılmaz, ölüm isə oyunun adi bir ssenarisi hesab olunurdu.
Qədim Maya və Astek mədəniyyətlərində oynanılan "Pitz" (Ulama) top oyunu bu qorxunc nümunələrin bəlkə də ən məşhurudur. Ağır kauçuk topu əlləri istifadə etmədən, yalnız dirsək, diz və ya omba ilə divardakı daş halqadan keçirməli olan idmançılar üçün bu, sadəcə bir yarış deyil, dini bir ritual idi. Oyunun sonunda məğlub olan komandanın kapitanı və ya bəzən bütün komandanın tanrılara qurban edilməsi qorxunc bir sonluq idi. Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, bəzi hallarda qurban edilənlərin kəllə sümükləri növbəti oyunlarda istifadə olunacaq topların içinə yerləşdirilirdi. Bu, idmanın qanla yoğrulduğu və oyunun bitməsinin bir həyatın sönməsi ilə eyniləşdiyi ən dəhşətli məqamlardan biridir.
Orta əsrlər Avropasında, xüsusən də İngiltərədə oynanılan "Mob Football" (Kütləvi Futbol) isə müasir futbolun ən vəhşi və qaydasız əcdadıdır. İki qonşu kəndin bütün kişi əhalisinin qatıldığı bu oyunda topu rəqib kəndin kilsə qapısına çatdırmaq lazım idi. Heç bir qaydanın olmadığı, yüzlərlə insanın dar küçələrdə bir-birini yumruqladığı, tapdaladığı və ağır zərbələr endirdiyi bu "idman" çox vaxt kütləvi davalarla, sümük qırıqları və hətta boğulma hadisələri ilə nəticələnirdi. Şəhərlərə o qədər böyük ziyan dəyirdi ki, krallar dəfələrlə bu oyunu qadağan etmək məcburiyyətində qalırdılar. Bu oyunlarda insanların evlərinin pəncərələrini taxtalarla bağlaması və küçəyə çıxmağa qorxması oyunun miqyasını təsəvvür etməyə imkan verir.
Bizans və Roma tarixində keçirilən Cütatlı Araba Yarışları (Chariot Racing) isə müasir dövrün ən qorxulu avtomobil qəzalarından belə daha dəhşətli səhnələrə səhnə olurdu. Hipodromda saatda yüksək sürətlə hərəkət edən yüngül arabaların təkərlərinin bir-birinə ilişməsi "gəmi qəzası" (naufragia) adlanan kütləvi toqquşmalara yol açırdı. Sürücülər çox vaxt cilovları bədənlərinə bağladıqları üçün araba aşdıqda atlar tərəfindən yerlə sürüklənir, digər arabaların təkərləri altında parçalanırdılar. Bu yarışlar təkcə meydançada deyil, həm də azarkeşlər arasında qanlı toqquşmalara və minlərlə insanın öldüyü üsyanlara (məsələn, Nika üsyanı) səbəb olan bir nifrət və ehtiras mənbəyi idi.
Daha bir qorxunc nümunə isə qədim Yunanıstanda tətbiq olunan Pankration döyüşüdür. Bu, boks və güləşin qarışığı olan elə bir döyüş növü idi ki, burada yalnız göz çıxarmaq və dişləmək qadağan idi. Qalan hər şey- sümükləri qırmaq, rəqibi boğmaq və həyati orqanlara zərbə endirmək tamamilə qanuni sayılırdı. Tarixi mənbələrdə Arrixion adlı bir döyüşçünün finalda rəqibi tərəfindən boğularaq öldürülməsinə baxmayaraq, rəqibinin ayaq barmağını qırıb onu təslim olmağa məcbur etdiyi üçün ölü vəziyyətdə çempion elan edildiyi qeyd olunur. Qələbənin ölümdən daha vacib sayıldığı bu mühit, keçmişin idman anlayışının nə qədər amansız və qaranlıq olduğunu bir daha sübut edir.
Müasir dövrün ən amansız sınaqlarından biri kimi qəbul edilən "Maranthon des Sables" (Qum marafonu) insan iradəsinin səhrada sınağa çəkilməsidir. Mərakeşin Sahara səhrasında, təxminən 250 kilometrlik məsafəni 50 dərəcə isti altında qət etmək məcburiyyətində qalan qaçışçılar bütün azuqələrini öz bellərində daşımalıdırlar. Bu yarışda ayaqların qabar bağlaması, susuzluqdan huşun itirilməsi və qum fırtınaları ilə mübarizə gündəlik rütinə çevrilir. İştirakçılar üçün finiş xətti medal deyil, sadəcə sağ qalmağın təsdiqidir. Eyni amansızlığı "Isle of Man TT" motosiklet yarışlarında da görmək olar. Dünyanın en təhlükəli yarış yolu hesab olunan bu trasda hər il idmançılar saatda 320 kilometrdən çox sürətlə dar küçələrdən, divarların və ağacların arasından keçirlər. Bu yarışda kiçik bir səhv nəinki məğlubiyyətə, birbaşa faciəyə yol açır və təəssüf ki, bu yarışın tarixi yüzlərlə itki ilə doludur.
Döyüş idmanları sahəsində isə "Çılpaq əllərlə boks" (Bare-knuckle boxing) və ya qaydaların minimuma endirildiyi bəzi "Vale Tudo" turnirləri amansızlığın zirvəsini təşkil edir. Əlcəksiz keçirilən döyüşlərdə alınan zərbələr sümüklərin qırılmasına və dərin yaralara səbəb olur ki, bu da döyüşü idmandan çox, küçə davasının peşəkar və qanlı versiyasına çevirir. Okeanın dərinliklərində nəfəsini saxlayaraq edilən "Freediving" (cihazsız dalğıclıq) isə amansızlığın səssiz formasıdır. Suyun dərinliyindəki təzyiq insanın ağciyərlərini bir portağal ölçüsünə qədər sıxır və bir anlıq diqqətsizlik beynin oksigen çatışmazlığından sönməsi ilə nəticələnir. Bu oyunlar bizə bir həqiqəti xatırladır: insan hər nə qədər təbiətə və rəqiblərinə qalib gəlməyə çalışsa da, ən böyük və amansız mübarizəni hər zaman öz daxili instinktləri və ölüm qorxusu ilə aparır.
Türkanə Muradlı
14:55 01.04.2026
Oxunuş sayı: 53
