İdmanın "milli inciləri" niyə unudulur?
Olimpiya Oyunlarının tarixi təkcə qaçış, tullanma və güləşdən ibarət deyil; bu tarixin dərinliklərində bu gün eşidəndə heyrət doğuran, bəzən isə təbəssüm yaradan kifayət qədər qəribə yarışlar mövcud olub. Bir zamanlar idman dünyasının zirvəsi sayılan bu oyunlarda elə növlər var idi ki, müasir insanın təsəvvüründə onlar idmandan daha çox, əyləncə və ya gündəlik həyatın bir parçası kimi canlanır. Bu qəribə keçmişin ən maraqlı nümunələrindən biri 1900-1920-ci illər arasında Olimpiya proqramının rəsmi hissəsi olan kəndir dartma yarışıdır. Bu gün məktəb tədbirlərində və ya pikniklərdə əyləncə kimi gördüyümüz bu fəaliyyət, o dövrdə peşəkar komandaların qızıl medal uğrunda mübarizə apardığı ciddi bir intizam idi. Hətta 1908-ci il London oyunlarında bu yarış ətrafında yaranan "hansı növ ayaqqabı geyinilməlidir" mübahisəsi beynəlxalq qalmaqala belə yol açmışdı.
Olimpiadanın qəribəlikləri bununla bitmir. 1900-cü ildə Parisdə keçirilən oyunlarda idman tarixinin, bəlkə də, ən qeyri-etik və qanlı yarışı baş tutdu- canlı göyərçin atıcılığı. Bu yarışda hədəf süni nişanlar deyil, havaya buraxılan yüzlərlə canlı quş idi. Təxminən 300-dən çox göyərçinin tələf olması ilə nəticələnən bu hadisə, Olimpiya tarixində canlı varlıqların hədəf kimi istifadə edildiyi yeganə yarış olaraq qaldı. İctimaiyyətin kəskin etirazından sonra bu növ dərhal proqramdan çıxarıldı və yerini gil lövhələrin atıcılığına verdi. Bu, idmanın zamanla necə daha humanist bir forma aldığının bariz göstəricisidir. Daha bir maraqlı və bu gün üçün absurd görünən sahə isə "incəsənət yarışları" idi. 1912-1948-ci illər arasında Olimpiya Oyunlarında təkcə atletlər deyil, həm də memarlar, yazıçılar, rəssamlar və musiqiçilər yarışır, idman mövzusunda yaratdıqları əsərlərə görə medal qazanırdılar. Olimpiya hərəkatının banisi Pyer de Kuberten inanırdı ki, əsl olimpiyaçı həm fiziki, həm də zehni cəhətdən inkişaf etməlidir. Lakin iştirakçıların peşəkar sənətkar olması və bu sahədə "həvəskar idmançı" prinsipinin qorunmasının çətinliyi bu maraqlı ənənənin sonunu gətirdi.
Su idmanlarında da qəribə sınaqlar az olmayıb. Məsələn, 1900-cü ildə Parisdə keçirilən "maneəli üzgüçülük" yarışı iştirakçıların həm fiziki gücünü, həm də çevikliyini sınağa çəkirdi. İdmançılar Sena çayında üzərkən həm dirəklərə dırmaşmalı, həm də suyun içindəki qayıqların altından keçməli idilər. Eyni zamanda, "sualtı üzgüçülük" yarışı da proqramda yer alırdı, lakin izləyicilər suyun altında nələrin baş verdiyini görə bilmədikləri üçün bu növ maraqsız hesab edilərək tezliklə ləğv olundu. Bu qəribə keçmiş bizə onu göstərir ki, idman dünyası öz mükəmməl formasını tapana qədər bir çox sınaq və yanılmalardan keçib, hər bir qəribə yarış isə öz dövrünün ruhunu və maraqlarını əks etdirib.
İdmanın unudulan səhifələri arasında ən kədərli, həm də ən dəyərli olanı milli kimliyin səssiz mirasıdır. Dünyanın hər bir guşəsində xalqların özünəməxsus adət-ənənələri, coğrafi şəraiti və tarixi keçmişi ilə yoğrulmuş oyunlar mövcud olub. Lakin qloballaşma və idmanın vahid standartlara gətirilməsi bir çox yerli idman növünü sadəcə yaşlı nəslin yaddaşında qalan bir xatirəyə çevirib. Bu oyunlar təkcə fiziki hərəkət deyil, əslində bir xalqın genetik yaddaşı, mübarizə ruhu və estetik zövqüdür. Məsələn, Azərbaycanda qədim köklərə malik olan Çövkən oyunu UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına salınaraq böyük bir yoxolma təhlükəsindən xilas edildi. Atüstü idmanın bu möhtəşəm nümunəsi müasir polonun əcdadı sayılsa da, bir çox oxşar regional oyunlar eyni şansı qazana bilməyib.
Dünyanın fərqli nöqtələrində də bənzər mənzərə müşahidə olunur. Mərkəzi Asiyanın sonsuz çöllərində atlıların cəldliyini və gücünü sınayan Kök-Börü (buzkaşi) kimi oyunlar hələ də müəyyən dərəcədə yaşasa da, onların qlobal idman arenasına çıxışı çox məhduddur. Şotlandiyanın "Dağlı oyunları" (Highland Games) və ya Yaponiyanın qədim döyüş sənətlərinin bəzi növləri bu gün daha çox turistik nümayiş xarakteri daşıyır. Bu prosesin ən ağrılı tərəfi odur ki, yerli idman növləri sıradan çıxdıqca, həmin xalqın min illər ərzində formalaşdırdığı özünəməxsus tərbiyə və nizam-intizam metodları da itir. Məsələn, bir çox yerli güləş növləri sadəcə güc yarışı deyil, həm də rəqibə hörmət və daxili saflıq fəlsəfəsi üzərində qurulmuşdu.
Niyə futbol, basketbol və ya voleybol hər kənddə, hər məhəllədə oynanıldığı halda, bu milli incilər unudulur? Cavab sadədir: müasir idman sənayesi vahid qaydalar, kommersiya cəlbediciliyi və televiziya yayımı üçün əlverişli formatlar tələb edir. Yerli oyunların çoxu isə mürəkkəb qaydalara, xüsusi avadanlıqlara (məsələn, müəyyən cins atlar və ya xüsusi meydançalar) və ya uzun zaman kəsiyinə ehtiyac duyur. Nəticədə, gənc nəsil daha asan əlçatan olan qlobal idmanlara meyl edir. Milli idman növlərinin bərpası isə sadəcə onları nümayiş etdirmək deyil, həm də müasir gəncliyin maraqlarına uyğunlaşdırmaq və onları "muzey eksponatı" statusundan çıxarıb yenidən meydançalara qaytarmaqdır. Bu mirasın qorunması, bir mənada, dünyanın rəngarəngliyini və hər bir xalqın özünəməxsus "qələbə" anlayışını qorumaq deməkdir.
Türkanə Muradlı
14:51 01.04.2026
Oxunuş sayı: 53
