Süni intellekt protein və DNT yarada bilir: Yeni risklər ortaya çıxır
Protein, DNT və RNT kimi həyatın əsas bioloji quruluşlarını sıfırdan yarada bilən süni intellekt sistemləri elm üçün böyük imkanlar açsa da, eyni zamanda ciddi biotəhlükəsizlik risklərini də gündəmə gətirir.
İstehsaledici süni intellekt artıq təkcə çat-botların arxasında duran texnologiya deyil. Bu sistemlər biologiya sahəsində də sürətlə yayılaraq yeni bir mərhələnin əsasını qoyur. Həyatın təməl daşları olan DNT, RNT və proteinlərin dizaynı artıq süni intellekt vasitəsilə mümkün olur.
Crossmedia.az xəbər verir ki, bu barədə NTV məlumat yayıb.
Məlumata görə, əvvəllər yalnız yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin həyata keçirə bildiyi sintetik molekul dizaynı, bu gün açıq mənbəli süni intellekt proqramları sayəsində daha geniş kütlələr üçün əlçatan olub. Bu isə yeni müalicə üsullarının inkişafını sürətləndirsə də, texnologiyanın sui-istifadə riski narahatlıq yaradır.
Nobel mükafatlı alimlərdən xəbərdarlıq
2024-cü ildə yayımlanan elmi məqalədə Vaşinqton Universitetindən Nobel mükafatçısı Devid Beyker və Harvard Universitetinin professoru, genetik mühəndisliyin tanınmış siması Corc Çörç biotəhlükəsizliyə diqqət çəkib. Alimlər süni intellektlə hazırlanan hər bir yeni proteinin genetik ardıcıllığına xüsusi “barkod” yerləşdirilməsini təklif ediblər. Bu üsul molekulların mənbəyinin sonradan izlənilməsinə imkan verə bilər. Lakin araşdırmalar göstərir ki, bu tədbir təkbaşına yetərli deyil.
Microsoft-un apardığı araşdırmaya görə, süni intellektin yaratdığı genetik ardıcıllıqlar DNT sintezi ilə məşğul olan şirkətlərin təhlükəsizlik yoxlamalarını tez-tez keçə bilir. Bu da potensial təhlükəli bioloji maddələrin aşkarlanmadan istehsalına şərait yaradır.
“İkiqat istifadə” problemi
Süni intellekt artıq yalnız protein deyil, həm də DNT, RNT, hüceyrə və toxuma səviyyəsində bioloji strukturlar dizayn edə bilir. RFdiffusion2 və PocketGen kimi modellər atom səviyyəsində dəqiqliklə müəyyən bioloji təsirə malik proteinlər yarada bilir.
Xüsusilə RNT sahəsində süni intellekt böyük ümidlər vəd edir. RNT əsaslı müalicələr genetik kodu daimi dəyişmədiyi üçün daha təhlükəsiz hesab olunur. Lakin RNT-nin mürəkkəb quruluşu onun dizaynını çətinləşdirir.
Mütəxəssislər hesab edir ki, süni intellekt bu problemi aradan qaldıra bilər.
Digər tərəfdən, eyni texnologiyalar pis niyyətli şəxslərin əlində təhlükəli bioloji maddələrin yaradılmasına da imkan verə bilər. Aparılan bəzi sınaqlarda süni intellekt modellərinin zəhərli və xəstəlik törədən xüsusiyyətlərini qoruyan yeni proteinlər yaratdığı məlum olub.
Araşdırmalar göstərir ki, bəzi üsullarla süni intellekt modelləri mövcud təhlükəsizlik məhdudiyyətlərini 70 faizə qədər aşa bilir. Mütəxəssislər düzgün yönləndirmə ilə HİV-ə bənzər virus ardıcıllıqlarına yaxın DNT və RNT nəticələrinin əldə edilə bildiyini bildirir.
Hətta dərman kəşfi üçün hazırlanmış bəzi süni intellekt alətlərinin qısa müddətdə sinir toksinlərini “potensial dərman namizədi” kimi təqdim etdiyi hallar da qeydə alınıb.
Qeyd olunur ki, bu risklərin qarşısını almaq üçün vahid bir həll yolu mövcud deyil. Süni intellektin biologiya sahəsində təhlükəsiz istifadəsi üçün çoxqatlı nəzarət və müdafiə mexanizmləri tələb olunur.
Bu çərçivədə Böyük Britaniya və ABŞ DNT və RNT sintezi ilə məşğul olan şirkətlər üçün daha sərt yoxlama və nəzarət mexanizmləri tətbiq etməyə başlayıb.
Fatimə Məmmədova
22:36 05.01.2026
Oxunuş sayı: 2984
