Üzrün arxasındakı geosiyasət: Moskvanın Bakıya doğru məcburi dönüşü

Rusiyanın Azərbaycana doğru son dövrlərdə nümayiş etdirdiyi “yumşalma” və yaxınlaşma meyli səthi baxışda texniki-diplomatik jest kimi görünə bilər. Amma əslində bu, çox daha dərin, sistemli və məcburi geosiyasi davranışın nəticəsidir. AZAL təyyarəsi ilə bağlı üzr istənilməsi və təzminatın qəbul edilməsi də bu böyük oyunun yalnız bir epizodudur – lakin çox simvolik, çox şey deyən bir epizod.

Bu məsələni anlamaq üçün əvvəlcə Rusiyanın bugünkü vəziyyətini soyuq başla deyil, “təzyiq altındakı güc” kimi hiss edərək baxmaq lazımdır.

Rusiya tarixən genişlənən, özünə təhlükəsizlik zonası yaradan imperiya psixologiyası ilə hərəkət edib. Amma bu gün ilk dəfədir ki, Moskva həm şimaldan, həm qərbdən, həm də cənubdan sıxışdırılmış vəziyyətdədir. Ukrayna müharibəsi Rusiyanın yalnız hərbi resurslarını deyil, həm də diplomatik elastikliyini ciddi şəkildə zəiflətdi. Qərb sanksiyaları Rusiyanı qlobal iqtisadi sistemdən qismən təcrid etdi. Amma ən kritik zərbə başqa yerdən gəldi – logistika və marşrutlar sistemindən.

Çünki müasir dünyada güc artıq yalnız tank və raketlə ölçülmür. Güc – axınlara nəzarətdir: enerji axınları, ticarət axınları, məlumat axınları. Bu axınlar isə, konkret coğrafi xətlər üzərində qurulur. Və Rusiya bu xətlərin bir qismini itirməyə başlayıb.

Şimal–Cənub dəhlizi Rusiyanın sanksiyalar dövründə əsas “nəfəs borusu” olmalı idi. Hind okeanına çıxış, İran üzərindən alternativ ticarət, Qərb blokadasını qırmaq imkanı. Amma İranın daxil olduğu müharibə vəziyyəti, regiondakı qeyri-sabitlik və Hörmüz böhranı bu marşrutu faktiki olaraq riskli və qeyri-sabit etdi. Yəni Rusiyanın “cənub qapısı” artıq əvvəlki kimi açıq deyil.

Bu nöqtədə Moskva alternativ axtarmağa məcbur qalır. Və alternativlərin coğrafiyası çox məhduddur.

Burada xəritəyə baxanda bir həqiqət ortaya çıxır: Rusiya üçün Avrasiya məkanında real və işlək alternativ marşrutların demək olar ki, hamısı bir nöqtədə kəsişir – Azərbaycanda.

Bu, sadəcə coğrafiya deyil, bu, taledir.

Azərbaycan Şərq ilə Qərbin, Şimal ilə Cənubun kəsişmə nöqtəsidir. Bu klişe kimi səslənsə də, bugünkü qlobal böhran şəraitində bu ifadə konkret geosiyasi reallığa çevrilib. Orta dəhliz artıq yalnız Çin üçün deyil, həm də Rusiya üçün həyati alternativə çevrilir. Çünki Rusiya Avropaya birbaşa çıxışını itirdikcə, dolayısı yollar axtarmağa başlayır. Bu yollar isə ya Türkiyə üzərindən, ya da Cənubi Qafqaz üzərindən keçir. Hər iki halda Azərbaycan mərkəzdədir. Məhz buna görə Moskvanın Bakıya münasibəti dəyişir.

Əvvəllər Rusiya Azərbaycanı daha çox “idarə olunan qonşu” kimi görmək istəyirdi. İndi isə vəziyyət fərqlidir. İndi Azərbaycan Moskva üçün “ehtiyac olan tərəfdaş”a çevrilir. Bu isə, psixoloji baxımdan çox ciddi dəyişiklikdir. Çünki imperiya təfəkkürü üçün bərabər tərəfdaşlıq həmişə çətin qəbul olunur.

AZAL təyyarəsi ilə bağlı məsələ bunun konkret göstəricisidir.

Normal şəraitdə Rusiya belə hallarda ya məsuliyyəti yayındırar, ya prosesi uzadar, ya da qeyri-müəyyən diplomatik ifadələrlə məsələni “dondurardı”. Tarixdə bunun çox nümunəsi var. Amma bu dəfə fərqli oldu. Moskva məsuliyyəti qəbul etdi, üzr istədi və təzminat ödəməyi boynuna aldı. Bu, təsadüfi deyil.

Bu addımın arxasında üç əsas motiv dayanır.

Birincisi, geosiyasi məcburiyyət.

Rusiya anlayır ki, Azərbaycanla münasibətləri gərginləşdirmək onun üçün artıq lüks deyil. Çünki Moskva yeni logistika xəritəsində Bakının rolunu görür. Əgər Azərbaycanla münasibətlər pozularsa, Rusiya özünü daha da təcrid olunmuş vəziyyətdə tapa bilər. Bu isə, artıq strateji riskdir.

İkincisi, Türkiyə faktoru.

Azərbaycan tək deyil. O, Türkiyə ilə birlikdə hərəkət edir. Bu tandem artıq regional deyil, qlobal əhəmiyyət daşıyan bir gücə çevrilib. Türkiyə NATO üzvü olsa da, müstəqil geosiyasi xətt aparır. Rusiya isə Türkiyə ilə münasibətləri qorumağa çalışır. Bu balansda Azərbaycanla konflikt Moskva üçün əlavə gərginlik yaradar. Ona görə də, Bakı ilə yumşaq münasibət, dolayısı ilə Ankara ilə də balans deməkdir.

Üçüncüsü isə, daha incə və dərin motivdir – nüfuz və imic məsələsi.

Rusiya bu gün yalnız hərbi meydanda deyil, həm də informasiya və reputasiya müharibəsində çətinlik yaşayır. Belə bir şəraitdə açıq şəkildə məsuliyyəti qəbul etmək, üzr istəmək və kompensasiya ödəmək Moskva üçün “rasional dövlət” imici yaratmaq cəhdidir. Bu, xüsusilə Azərbaycan kimi balanslı siyasət aparan ölkələr üçün mesajdır: “Biz hələ də etibarlı tərəfdaşıq”.

Amma burada daha emosional, daha insani bir qat da var.

Bu üzr sadəcə diplomatik jest deyil. Bu, bir növ reallığın qəbuludur. Rusiya artıq əvvəlki kimi hər şeyi diktə edə bilən güc deyil. O, indi danışmağa, razılaşmağa, kompromisə getməyə məcburdur. Bu isə, imperiya psixologiyası üçün ağrılı prosesdir.

Azərbaycan isə, bu prosesi çox incə şəkildə idarə edir.

Bakı nə Rusiyaya qarşı açıq konfrontasiyaya gedir, nə də tam yaxınlaşır. Bu, klassik balans siyasəti deyil – bu, daha çox “strateji səssizlik”dir. Azərbaycan emosional reaksiya vermir, amma prinsipial mövqeyini qoruyur. Məhz bu səbəbdən Rusiya geri addım atmağa məcbur qalır.

Bu vəziyyətin ən maraqlı tərəfi odur ki, Azərbaycan artıq yalnız reaksiyalar verən ölkə deyil. O, prosesləri formalaşdıran aktora çevrilir. Rusiya kimi böyük gücün davranışını dəyişmək – bu, kiçik dövlət üçün nadir hadisədir.

Amma bu, həm də risklidir.

Çünki Rusiya ilə yaxınlaşma həmişə iki tərəfli qılıncdır. Bu gün Moskva yaxınlaşırsa, sabah vəziyyət dəyişə bilər. Ona görə də, Azərbaycan bu yaxınlaşmanı strateji imkan kimi görür, amma asılılıq yaratmır.

Əslində burada çox incə bir oyun gedir.

Rusiya Azərbaycana yaxınlaşmaq istəyir, çünki ona ehtiyacı var. Azərbaycan isə bu ehtiyacı anlayır, amma onu açıq şəkildə istismar etmir. Bu, diplomatiyanın ən yüksək formasıdır – gücünü göstərmədən istifadə etmək.

Yeni dünya nizamı formalaşdıqca belə münasibətlər daha da artacaq. Böyük güclər kiçik, amma strateji yerləşən dövlətlərə daha çox ehtiyac duyacaq. Azərbaycan isə, bu baxımdan unikal mövqedədir.

Bu gün AZAL hadisəsi ilə bağlı üzr sadəcə keçmişin bağlanması deyil. Bu, gələcəyin siqnalıdır. Bu siqnal deyir ki, Rusiya artıq Azərbaycanla münasibətlərdə yeni mərhələyə keçməyə hazırdır. Bu mərhələ isə dominantlıq yox, qarşılıqlı asılılıq üzərində qurulur. Və bəlkə də ilk dəfədir ki, bu asılılıqda tərəflərdən biri – Azərbaycan – daha rahat mövqedədir. Çünki o, seçim edə bilir. Rusiya isə artıq seçimdən çox, zərurətlə hərəkət edir. Bu fərq isə, geosiyasətdə hər şeyi dəyişir.

🖨 Çap et

11:48 18.04.2026

Oxunuş sayı: 815