Geoiqtisadi keçid nöqtəsi: TRIPP layihəsi və Cənubi Qafqazın transformasiyası

İranda küçələr yenidən doludur. Qəzəb var, qorxu var, amma ən çox da səssiz bir ümidsizlik dolaşır şəhərlərin üzərində. Tehran, Təbriz, İsfahan, Məşhəd – adlar dəyişir, amma mənzərə eynidir: rejimlə xalq arasında dərinləşən uçurum. Belə bir vaxtda, yəni İranın daxilən sarsıldığı, diqqətinin özünə yönəldiyi bir anda regionda birdən-birə “Tramp Marşrutu” – TRIPP gündəmə gəlir. Və bu layihə sıradan bir logistika xətti kimi yox, böyük güclərin, səssiz razılaşmaların, açıq narahatlıqların mərkəzinə çevrilir.

Bu zamanlama təsadüfdürmü? Tarixdə “təsadüf” anlayışı adətən sadəlövhlük üçün uydurulmuş təsəllidir. Xüsusilə də geopolitikada. Dövlətlər zəifləyəndə, diqqətləri daxilə yönələndə, periferiyada həmişə nəsə baş verir. Bu, bəzən yeni sərhədlər olur, bəzən yeni yollar, bəzən isə? sadəcə köhnə qaydaların səssiz şəkildə ləğvi. İran bu gün məhz belə bir mərhələdədir. Daxili etirazlar onun regional reflekslərini zəiflədir, strateji çevikliyini azaldır. Elə bu məqamda da regionun mərkəzində – Cənubi Qafqazda – TRIPP kimi böyük bir layihə irəli sürülür.

İlk baxışda sual sadə görünür: bu yol kim üçündür? Ermənistan üçünmü, ABŞ üçünmü, yoxsa Azərbaycan üçün? Amma məsələ yolun özündə deyil. Məsələ yolun haradan keçdiyində, kimi kənarda qoyduğunda və kimi mərkəzə çıxardığındadır. TRIPP xəritəyə baxıldıqda açıq bir həqiqəti göstərir: Azərbaycan bu layihədə tranzit ölkə deyil, qovşaqdır. Keçid deyil, mərkəzdir. Şimal–Cənub, Şərq–Qərb, Orta Dəhliz – bütün bu xətlər bir nöqtədə kəsişir. Və bu nöqtə Azərbaycandır.

Bu isə, avtomatik olaraq yeni qorxular yaradır. Xüsusilə İran üçün. Çünki İran uzun illər boyu regionda iki əsas üstünlüyə arxalanıb: coğrafi alternativsizlik və ideoloji sərtlik. Yəni “məndən yan keçə bilməzsiniz” iddiası. TRIPP isə, ilk dəfə bu iddianı real şəkildə sual altına alır. İranın reaksiyası da məhz buna görə emosionaldır. Səfirlərin sərt bəyanatları, “qırmızı xətt” ritorikası, Ermənistan üzərində təzyiq cəhdləri – bunların heç biri yolun özünə görə deyil. Bunlar kənarda qalmaq qorxusunun ifadəsidir.

Burada Azərbaycana yönələn başqa bir sual da səssiz şəkildə dolaşır: bu proseslər Azərbaycanın birləşməsinə işarədirmi, yoxsa əksinə, təlatümlərin Azərbaycana ötürülməsi planının bir hissəsidir? Bu sual təsadüfi deyil. Tarix göstərir ki, böyük layihələr həmişə iki cür oxunur: fürsət kimi və təhlükə kimi. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantı ideyası milli yaddaşda emosional rezonans yaradır. Bu, təkcə yol deyil, simvolik olaraq tamamlanma, qırılmış coğrafiyanın bərpasıdır. Amma geopolitika emosiyaları sevmir. O, yalnız balansları və nəticələri hesablayır.

Məhz buna görə də TRIPP-i yalnız “Azərbaycanın birləşməsi” kimi oxumaq sadəlövhlük olar. Burada daha incə bir məntiq var: nəzarətli inteqrasiya. Yəni proses elə qurulur ki, nə bölgədə kəskin destabilizasiya yaransın, nə də köhnə status-kvo olduğu kimi qalsın. ABŞ-nin yanaşması da məhz budur. Vaşinqton regionda inqilab ixrac etmir, xaos yaratmaq istəmir. Onun istədiyi şey proqnozlaşdırılan, nəzarət olunan, iqtisadi alətlərlə yönləndirilən dəyişiklikdir. TRIPP bu mənada hərbi layihə deyil, amma hərbi nəticələr doğura bilən bir geoiqtisadi mexanizmdir.

Bu mexanizmin mərkəzində isə Azərbaycan dayanır. Və bu, həm üstünlükdür, həm də məsuliyyət. Çünki mərkəzdə olan ölkələr heç vaxt rahat olmur. Onlar həmişə baxışların, şübhələrin, gizli planların hədəfində olur. İranın “təlatüm ixracı” qorxusu da məhz buradan qaynaqlanır. Amma burada paradoks var: İranın daxilindəki təlatümün Azərbaycana keçməsi üçün yol lazımdırsa, o yol TRIPP deyil. Əksinə, TRIPP regional nəzarəti artıran, xaotik keçidlərə yox, institusional mexanizmlərə söykənən bir layihədir. Bu da onu göstərir ki, söhbət etirazların yayılmasından yox, regional güc balansının yenidən qurulmasından gedir.

İranda baş verənlər bu balans dəyişikliyinin fonudur, səbəbi deyil. Səbəb daha dərindir: Rusiya zəifləyib, İran daxilə çəkilib, Türkiyə aktivləşib, ABŞ isə boşluqları sevir. Boşluq olan yerdə ABŞ həmişə “yol” çəkir. Bəzən bu yol tanklarla olur, bəzən boru kəmərləri ilə, bəzən də logistika və ticarət adı altında. TRIPP də məhz belə bir yoldur.

Azərbaycanın taleyi coğrafiya ilə yazılıb. Amma bu coğrafiya heç vaxt sadəcə xəritə üzərindəki yer olmayıb. Bura həmişə yolların kəsişdiyi, imperiyaların dayanıb düşündüyü, böyük güclərin “buradan necə keçək?” sualını verdiyi məkandır. Bu gün də istisna deyil. TRIPP-in ətrafında yaranan geopolitik səs-küyün mərkəzində Azərbaycan dayanırsa, bu təsadüf deyil. Çünki Cənubi Qafqazda heç bir layihə Azərbaycansız işləyə bilməz. Və bu reallıq artıq təkcə Bakıda yox, Vaşinqtonda, Moskvada, Ankarada və Tehranda da qəbul olunur.

ABŞ-nin Ermənistanda hərbi-siyasi baxımdan möhkəmlənməsi məsələsi də məhz bu kontekstdə oxunmalıdır. Burada emosional yanaşma ilə “ABŞ gəldi, təhlükə artdı” demək asandır. Amma geopolitika emosiyanı sevmir. ABŞ heç vaxt bir ölkəyə başqa bir ölkəni zəiflətmək üçün gəlmir. ABŞ gələndə sistem qurur. O sistem bəzən birini gücləndirir, bəzən başqasını zəiflədir, amma əsas məqsəd balansı öz xeyrinə dəyişməkdir.

Ermənistanda ABŞ-ın mövcudluğunun artması ilk baxışda Azərbaycana qarşı yönəlmiş kimi görünə bilər. Amma bu yalnız səthi oxunuşdur. Reallıqda isə, ABŞ-nin Ermənistanla işləməsinin əsas səbəbi Ermənistanın zəifliyidir. Güclü dövlətlər üzərində eksperiment aparılmır. Zəif, asılı, alternativ axtaran dövlətlər isə böyük güclər üçün “laboratoriya” rolunu oynayır. Ermənistan bu baxımdan ideal namizəddir: Rusiya ilə münasibətləri aşınıb, İranla münasibətləri risklidir, Türkiyə ilə hələ də həll olunmamış problemləri var. ABŞ üçün belə bir ölkə üzərində iqtisadi-logistik layihə qurmaq həm ucuzdur, həm də idarəolunandır.

Bəs bu, Azərbaycana nə verir? Ən vacib məqam da buradadır. ABŞ-nin Ermənistan üzərindən regiona girişi avtomatik olaraq Azərbaycanın əhəmiyyətini azaldırmı? Xeyr. Əksinə. ABŞ regionda qalıcı olmaq istəyirsə, bu, yalnız Azərbaycanla mümkündür. Ermənistan platformadır, Azərbaycan isə dayaqlıdır. Platformalar dəyişir, dayaqlar qalır. ABŞ bunu anlayır və buna görə də TRIPP-in mərkəzində birbaşa Ermənistan yox, Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə xətti dayanır.

Burada başqa bir incə məqam da var: ABŞ-ın Ermənistanda olması Rusiyanın avtomatik olaraq Azərbaycana daha ehtiyatlı yanaşmasına səbəb olur. Uzun illər Moskva Cənubi Qafqazda əsas söz sahibiydi. İndi isə ilk dəfə real alternativ görür. Bu alternativ Azərbaycan üzərindən qurulur. Bu da Bakının manevr imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan artıq tək bir gücün orbitində deyil. Bu isə təhlükə yox, düzgün idarə olunarsa, üstünlükdür.

ABŞ-ın regiona yerləşməsi İran, Türkiyə və Rusiya üçün nə vəd edir? Əslində, hər üçü üçün eyni şeyi: məhdudiyyət. İran üçün bu, ən ağrılıdır. Çünki İran Cənubi Qafqazı uzun illər öz “təhlükəsizlik buferi” kimi görüb. Ermənistan bu buferin əsas elementi idi. İndi isə, həmin buferin içinə ABŞ kapitalı, ABŞ şirkətləri, ABŞ siyasi təsiri daxil olur. İranın panikası da buradan qaynaqlanır. Söhbət nə Zəngəzurdan gedir, nə də Naxçıvandan. Söhbət İranın regiondakı eksklüzivliyinin bitməsindən gedir.

Türkiyə üçün vəziyyət fərqlidir. Ankara ABŞ-ın bölgəyə girməsini nə tam təhlükə, nə də tam fürsət kimi görür. Türkiyə üçün əsas olan Azərbaycanın təhlükəsizliyidir. Çünki Azərbaycan zəifləsə, Türkiyə Cənubi Qafqazda tənha qalır. TRIPP isə Türkiyə–Azərbaycan xəttini gücləndirir. ABŞ burada Türkiyənin qarşısına çıxmır, əksinə, mövcud reallığı qəbul edir. NATO üzvü olan Türkiyə ilə faktiki müttəfiq olan Azərbaycan arasında logistika və iqtisadi bağların dərinləşməsi Vaşinqton üçün problem deyil, idarə olunan prosesdir.

Rusiya isə ən çətin vəziyyətdədir. Çünki Moskva həm ABŞ-ı regiondan çıxarmaq gücünü itirib, həm də Azərbaycanla açıq qarşıdurmaya getmək istəmir. Rusiyanın dilemması buradadır: TRIPP-i əngəlləsə, regiondan tam kənarlaşma riski yaranır; razılaşsa, uzun illər qurduğu nəzarət mexanizmləri zəifləyir. Ona görə də Moskva vaxt udur, müşahidə edir, bəyanatlar verir, amma kəskin addım atmır. Bu, zəifliyin yox, çıxış yolunun olmamasının göstəricisidir.

Bəs ABŞ regionda kürd kartından istifadə edə bilərmi? Bu sual uzun illərdir dolaşır. Amma açıq danışmaq lazımdır: Cənubi Qafqaz Yaxın Şərq deyil. Burada kürd kartı əvvəlki effektini itirib. ABŞ bu kartdan Türkiyəyə qarşı istifadə etməyin nə qədər baha başa gəldiyini artıq Suriyada görüb. Türkiyə ilə açıq toqquşma Vaşinqtonun maraqlarına uyğun deyil. Ona görə də Cənubi Qafqazda kürd kartı ehtiyat alətdir, əsas strategiya deyil. ABŞ-ın əsas aləti iqtisadi asılılıq və logistika nəzarətidir. TRIPP də bu alətin təmiz formasıdır.

Ən həssas suallardan biri isə budur: ABŞ regionda Rusiya ilə gizli sövdələşməyə gedə bilərmi? Tarix göstərir ki, böyük güclər açıq düşmənçilikdən çox, gizli razılaşmaları sevir. Amma bu razılaşmalar adətən kiçik ölkələrin hesabına olur. Burada Azərbaycan üçün əsas məsələ də məhz budur: heç bir sövdələşmənin obyektinə çevrilməmək. İndiyə qədər Bakı bunu bacarıb. Balans siyasəti, emosiyadan uzaq mövqe, tələsməyən qərarlar Azərbaycanın əsas üstünlüyü olub. TRIPP də bu baxımdan testdir.

Çünki bu layihə yalnız yol deyil. Bu, Azərbaycanın gələcək onilliklərdə hansı güc mərkəzləri ilə necə münasibət quracağını müəyyən edəcək bir mexanizmdir. Səhv oxunsa – riskdir. Düz oxunsa – tarixi fürsət.

ABŞ-ın regiona baxışı xəritə üzərində yox, zaman üzərində qurulur. Vaşinqton üçün əsas sual “bu gün nə qazanıram?” deyil, “on ildən sonra harada dayanacağam?” sualıdır. TRIPP də bu zaman məntiqinin məhsuludur. ABŞ bu layihə ilə nə Ermənistanı xilas edir, nə də Azərbaycana xüsusi hədiyyə verir. ABŞ sadəcə Cənubi Qafqazda özünün geri dönməz izini qoyur. Bu iz tank palçığı deyil, asfalt, rels, fiber-optik kabel və kapital axınıdır. Bu cür izlər daha səssizdir, amma daha qalıcıdır.

Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ artıq regionda “vasitəçi” olmaq istəmir. Vasitəçilər gedir, strukturlar qalır. Vaşinqton bunu Balkanlarda da etdi, Yaxın Şərqdə də sınadı, indi isə Cənubi Qafqazdadır. TRIPP bir infrastruktur layihəsi kimi təqdim olunsa da, əslində geosiyasi arxitektura layihəsidir. Yəni kim haradan keçir, kim kimə möhtac qalır, kim hansı xətt bağlansa boğulur – bütün bunlar əvvəlcədən hesablanır.

ABŞ üçün əsas hədəflərdən biri Rusiyanı birbaşa qarşıdurmaya girmədən sıxışdırmaqdır. Açıq müharibə bahalıdır, sanksiyalar isə tükənir. Amma alternativ marşrutlar açmaq – bu daha ucuz və effektivdir. Orta Dəhlizin, Zəngəzurun, TRIPP-in mahiyyəti də budur: Rusiya üzərindən keçmədən Avrasiya ilə əlaqə qurmaq. Bu, Moskva üçün strateji zərbədir, amma səssiz zərbədir. Elə zərbə ki, cavab vermək çətindir. Çünki yol tikənə raket atmaq diplomatik intihardır.

Bu nöqtədə ən təhlükəli sual ortaya çıxır: ABŞ və Rusiya gizli razılaşmaya gedə bilərmi? Bəli, gedə bilər. Getməyib desək, tarixə yalan danışmış olarıq. Amma bu razılaşmalar artıq Yalta tipli deyil. Böyük konfranslar, böyük xəritələr yoxdur. İndi razılaşmalar sektor-sektor olur. Bir yerdə göz yummaq, başqa yerdə sərtləşmək. ABŞ Ukraynada Rusiyanı sıxışdırırsa, Cənubi Qafqazda tam toqquşmaya getməyə də bilər. Bu isə o deməkdir ki, bəzi xətlərdə “toxunmamaq” razılaşmaları mümkündür.

Məhz buna görə Azərbaycan üçün əsas təhlükə ABŞ və ya Rusiya deyil. Əsas təhlükə obyektə çevrilməkdir. Əgər hansısa masa arxasında “bu marşrut səndən keçsin, amma şərtlərini biz deyək” yanaşması yaranarsa, bu artıq problem deməkdir. İndiyə qədər Azərbaycan bu tələyə düşməyib. Amma TRIPP kimi uzunmüddətli layihələrdə risklər də uzunmüddətli olur.

Burada İran faktoruna qayıtmaq lazımdır. İranın bu qədər əsəbi olmasının səbəbi təkcə ABŞ deyil. İran hiss edir ki, regionda oyun qaydaları dəyişir və bu dəyişiklik onun ideoloji alətlərini işə yaramaz edir. İranın əsas təsir mexanizmi həmişə emosional olub: dini bağlar, ideoloji çağırışlar, qorxu ritorikası. TRIPP isə emosiyanı kənara qoyur. Bu layihə insanlara deyir: yol var, ticarət var, iş var, alternativ var. Bu isə ideologiyaların ən böyük düşmənidir.

İranda etirazların fonunda TRIPP-in gündəmə gəlməsi də bu baxımdan simvolikdir. ABŞ və tərəfdaşları açıq deməsələr də, mesaj aydındır: regionda gələcək qapalı sistemlərə yox, açıq axınlara aiddir. İran isə hələ də qapalı sistemin içindədir. Ona görə də bu yol Tehranda təkcə strateji yox, psixoloji qorxu yaradır. Çünki bu yol İran cəmiyyətinə də dolayısı mesaj verir: “alternativ mümkündür”.

ABŞ-ın kürd kartına qayıdaq. Bu kart hələ də Vaşinqtonun əlindədir, amma artıq əsas silah deyil. ABŞ indi etnik parçalanma üzərindən yox, iqtisadi bağlanma üzərindən işləyir. Kürd kartı xaos yaradır, TRIPP isə nizam. ABŞ bu mərhələdə xaos istəmir. Çünki xaosda yol tikilmir, investisiya qorxur, kapital qaçır. Ona görə də Cənubi Qafqaz üçün seçilən model “kontrollu transformasiya”dır.

Bu modelin ən maraqlı tərəfi odur ki, o, müharibəsiz dəyişiklik vəd edir. Amma tarix göstərir ki, müharibəsiz dəyişikliklər də ağrısız olmur. Sadəcə ağrı səssiz olur. Sosial gərginliklər, siyasi narazılıqlar, köhnə elitaların kənara çəkilməsi – bunlar hamısı prosesin təbii hissəsidir. Ermənistan bu ağrını artıq yaşayır. İran yaşayır. Rusiya hiss edir. Azərbaycan isə hələlik bu ağrının kənarındadır. Amma mərkəzdə olan heç kim uzun müddət ağrısız qala bilməz. Bu mərhələdə Azərbaycanın əsas üstünlüyü bir şeydir: tələsməmək. Bütün böyük səhvlər tələskənlikdən doğur. TRIPP emosional qərar tələb etmir, soyuq hesab tələb edir. Yolun açılması qədər, yolun kim tərəfindən, hansı şərtlərlə idarə olunacağı əsasdır. Azərbaycanın suverenliyi burada yalnız sərhədlə ölçülmür, qərarvermə hüququ ilə ölçülür.

Əgər bu hüquq qorunarsa, TRIPP Azərbaycan üçün sadəcə yol yox, yeni status demək olacaq. Əgər qorunmazsa, yol başqasının olacaq, torpaq sənin olsa da.

Və indi artıq son sual qalır: bütün bu proseslərin sonunda Cənubi Qafqaz nə olacaq? Yeni sülh zonası, yoxsa yeni rəqabət xətti?

Cənubi Qafqaz heç vaxt rahat region olmayıb. Burada sülh həmişə fasilə kimi yaşanıb, daimi vəziyyət kimi yox. İndi isə, region yenidən bir yol ayrıcındadır. Amma bu dəfə seçim tankla, ultimatumla, müharibə ilə edilmir. Bu dəfə seçim marşrutlarla, müqavilələrlə, investisiya xəritələri ilə edilir. TRIPP də məhz bu yeni dövrün simvoludur. O, köhnə münaqişə dilini yox, yeni güc dilini təmsil edir. Və bu dil səssizdir, amma sərtdir.

Bu layihə ətrafında yaranan bütün gərginliklər, bəyanatlar, narahatlıqlar əslində bir sualın ətrafında fırlanır: Cənubi Qafqaz kimə məxsus olacaq? Rusiya üçün bu region uzun illər “təsir zonası” idi. İran üçün “təhlükəsizlik kəməri”. ABŞ üçün isə uzun müddət “kənar məkan”. İndi isə bu anlayışlar dağılıb. Təsir zonaları əriyir, kəmərlər deşilir, kənar məkan anlayışı yox olur. Çünki qlobal iqtisadiyyat mərkəz və periferiyanı yenidən müəyyən edir.

TRIPP-in ən təhlükəli və eyni zamanda ən cəlbedici tərəfi də buradadır. O, regionu mərkəzə çəkməyi vəd edir. Amma mərkəz olmaq hər zaman xeyir demək deyil. Mərkəz olmaq diqqət deməkdir. Təzyiq deməkdir. Seçim məcburiyyəti deməkdir. Azərbaycan üçün əsas sınaq da burada başlayır. Çünki Azərbaycan artıq “kənarda qalan” ölkə deyil. O, regional oyunların ortasındadır. Və ortada duranlar adətən ən çox zərbə alanlar olur.

Bu kontekstdə tez-tez səslənən qorxulardan biri budur: TRIPP Azərbaycanın daxilinə təlatüm gətirə bilərmi? Bu qorxu başa düşüləndir, amma həddindən artıq şişirdilir. Təlatüm yollarla gəlmir. Təlatüm zəif dövlətlərə, zəif institutlara, parçalanmış cəmiyyətlərə gəlir. Azərbaycanın problemi bu deyil. Azərbaycanın problemi başqa yerdədir: həddindən artıq əhəmiyyətli olmaq. Bu isə daha incə idarəetmə tələb edir.

Digər tərəfdən, “birləşmə” ideyasının emosional cazibəsi də real siyasətlə qarışdırılmamalıdır. Naxçıvanla maneəsiz bağlantı milli məsələdir, bəli. Amma bu məsələni romantik mifə çevirmək risklidir. Geopolitika romantikanı bağışlamır. Əgər bu bağlantı Azərbaycanın qərarvermə suverenliyini gücləndirirsə – bu fürsətdir. Əgər bu bağlantı üçüncü tərəflərin nəzarət mexanizminə çevrilirsə – bu tələdir. Bu fərqi ayırd etmək isə yalnız emosiyadan uzaq, soyuqqanlı düşüncə ilə mümkündür.

ABŞ-ın regionda qalıcı olması nə sülh zəmanətidir, nə də avtomatik təhlükə. ABŞ maraqlar üzərindən hərəkət edir. Bu maraqlar bu gün Azərbaycanın maraqları ilə kəsişə bilər, sabah ayrışa bilər. Dövlətlər üçün əsas məsələ tərəfdaşın kim olması deyil, öz mövqeyinin nə qədər möhkəm olmasıdır. Güclü mövqe olan yerdə tərəfdaşlıq işləyir. Zəif mövqe olan yerdə isə istismar başlayır.

Rusiya ilə münasibətlər də bu kontekstdə yenidən oxunmalıdır. Moskva artıq əvvəlki Moskva deyil. Amma bu o demək deyil ki, Rusiya regiondan birdən-birə çəkiləcək. Əksinə, o, daha incə, daha selektiv, daha taktiki davranacaq. ABŞ–Rusiya arasında açıq razılaşmalar olmasa da, səssiz “toxunma zonaları” mümkündür. Azərbaycan bu zonaların obyektinə çevrilməməlidir. Bunun üçün də əsas silah balansdır. Nə emosional Qərbpərəstlik, nə də köhnə qorxularla Şərqə bağlanmaq.

İran məsələsi isə, daha mürəkkəbdir. İran bu prosesdən kənarda qaldığını hiss etdikcə daha aqressiv bəyanatlar verəcək. Amma bu, real güc göstəricisi yox, psixoloji müdafiə refleksidir. İranın daxili problemləri onun regional ambisiyalarını zəiflədir. Bu, Azərbaycanın yox, İranın problemidir. Azərbaycanın əsas vəzifəsi bu zəifliyin cazibəsinə qapılmamaqdır. Çünki zəifləyən güclər bəzən ən təhlükəli addımları atır.

Beləliklə, TRIPP nə xilasedicidir, nə də fəlakət. O, testdir. Azərbaycanın strateji düşünmə qabiliyyətinin testi. Dövlətin özünü necə gördüyünün testi. Qərarvericilərin emosiyaya yox, tarixi məsuliyyətə nə qədər sadiq olduğunun testi.

Cənubi Qafqaz yeni dizayna keçir. Bu dizayn hələ tamamlanmayıb. Xətlər çəkilir, pozulur, yenidən çəkilir. Bu prosesdə qalib olmaq üçün səs-küylü olmaq yox, səbirli olmaq lazımdır. Tarix göstərir ki, ən uzunömürlü dövlətlər ən yüksək səslə danışanlar yox, ən uzun düşünənlər olub.

Azərbaycan bu gün düşünmək məcburiyyətindədir. Çünki yol gəlir. Yol həmişə hərəkət deməkdir. Amma hərəkətin istiqamətini seçmək hələ də Azərbaycanın əlindədir.