Sosioloji,Texnologiya

Rəqəmsal dövrdə zəka mübahisəsi: Geriləmə, yoxsa dəyişən idrak formaları?

Son dövrlərdə dünya elmi ictimaiyyətində diqqət çəkən müzakirələrdən biri yeni nəsillərin zəka göstəricilərində müşahidə olunduğu iddia edilən dəyişikliklərlə bağlıdır. Avstraliyada Melburn Universiteti ilə əlaqələndirilən qiymətləndirmələrdə vurğulanır ki, uzun illər ərzində toplanmış zəka testi nəticələri bəzi Qərb cəmiyyətlərində artıq əvvəlki kimi yüksəlmir, əksinə müəyyən mərhələdən sonra sabitləşir və hətta geriləmə meyli göstərir. Xüsusilə XX əsrin böyük hissəsində müşahidə olunan artımın 1990-cı illərin sonlarından və 2000-ci illərdən etibarən bəzi ölkələrdə fərqli istiqamət almağa başladığı qeyd olunur. Bunun əsas səbəbi kimi isə gənclərin “daha az zəkalı doğulması” deyil, öyrənmə mühitinin, sosial şəraitin və idrak vərdişlərinin dəyişməsi göstərilir.

Lakin bu nəticələri sadə və emosional bir hökmə çevirmək doğru olmaz. “Yeni nəsil əvvəlkindən daha az ağıllıdır” kimi yanaşmalar həm elmi baxımdan tələsik, həm də ictimai baxımdan təhlükəli ümumiləşdirmədir. Çünki burada müzakirə olunan məsələ yalnız zəkanın özü deyil, onu hansı meyarlarla ölçdüyümüzdür. Zəka testləri müəyyən tarixi dövrün bilik, yaddaş, diqqət və problem həll etmə tələblərinə uyğun hazırlanır. Halbuki rəqəmsal dövrdə insanın informasiya ilə münasibəti dəyişib: bu gün bilik təkcə hafizədə saxlanılan faktların həcmi ilə deyil, həm də informasiyaya çıxış, onu seçmə, əlaqələndirmə və yeni şəraitdə tətbiq etmə qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan klassik testlərin müasir idrak formalarını tam əhatə etməməsi ehtimalı da ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.

Müzakirələrdə diqqət çəkən başqa bir məqam zəka göstəricilərinə təsir edən sosial və mədəni amillərlə bağlıdır. Verilən şərhlərdə sosial-iqtisadi statusun, təhsil müddətinin, ailə və həyat şəraitinin idrak inkişafında mühüm rol oynadığı, ekran qarşısında qalma müddətinin isə mənfi təsir göstərə biləcəyi vurğulanır. Xüsusilə erkən yaş dövründə televizor, telefon, planşet və digər ekranlarla həddindən artıq təmasın diqqət, dil, işləmə sürəti və bəzi bilişsel funksiyalar üzərində zəiflədici təsir yaratdığı qeyd olunur. Bu isə bir daha göstərir ki, zəka yalnız fərdi qabiliyyət məsələsi deyil; o, həm də sosial mühitin, tərbiyənin, təhsilin və texnoloji gündəmin məhsuludur.

Digər tərəfdən, rəqəmsal dünya təkcə risklər yaratmır, həm də yeni imkanlar açır. Bu gün bir uşaq maraqlandığı sualı rəqəmsal platformalara, axtarış sistemlərinə və ya süni intellekt alətlərinə ünvanlaya bilir. Bu, əvvəlki nəsillərlə müqayisədə misilsiz informasiya əlçatanlığı deməkdir. Belə şəraitdə gənclərin düşüncə tərzi daha çox çoxmənbəli, sürətli və əlaqələndirici xarakter alır. Onlar bəzən klassik mənada “əzbərlənmiş ümumi bilik” baxımından zəif görünə bilərlər, lakin fərqli sahələrdən informasiyanı bir araya gətirmək, çevik uyğunlaşmaq və yeni bilik mühitində hərəkət etmək qabiliyyətləri daha güclü ola bilər. Buna görə məsələni yalnız zəkanın azalması kimi deyil, onun işləmə və təzahür formalarının dəyişməsi kimi dəyərləndirmək daha əsaslı yanaşmadır.

Burada əsas ictimai sual budur: təhsil sistemi, ailə mühiti və mədəni siyasət bu yeni vəziyyətə nə qədər hazırdır? Əgər ekran istifadəsi diqqəti parçalayır, dərin oxu vərdişini zəiflədir və səthi bilik istehlakını gücləndirirsə, o zaman məktəb və ailə daha çox tənqidi düşüncə, məna üzərində dayanma, müqayisə etmə, sual vermə və analiz bacarıqlarını inkişaf etdirməlidir. Əks halda texnologiya insan zehnini zənginləşdirən vasitə olmaq əvəzinə, onu diqqət dağınıqlığı və sürətli, lakin dayaz informasiya axınının əsirinə çevirə bilər. Məsələ texnologiyadan imtina etmək deyil; əsas məsələ onu insanın idrak keyfiyyətini artıracaq istiqamətdə idarə etməkdir.

Nəticə etibarilə, bu cür araşdırmalar bizə gəncləri ittiham etməyi deyil, dəyişən dünyanı daha dərindən anlamağı tövsiyə edir. Bugünkü nəsli köhnə dövrün meyarları ilə dəyərləndirmək bizi yanlış nəticələrə apara bilər. Daha doğru yanaşma ondan ibarətdir ki, müasir insanın düşünmə tərzində baş verən dəyişiklikləri elmi dəqiqliklə izləyək, təhsil sistemini bu reallığa uyğunlaşdıraq və rəqəmsal dövrdə insan zəkasının necə yenidən formalaşdığını anlamağa çalışaq. Burada əsas məsələ tədris fəlsəfəsinin dəyişməsidir. Əgər bilik artıq bir klik məsafəsindədirsə, o zaman məktəb və universitetlər əzbərçiliyi deyil, düşünmə mədəniyyətini, sual vermə qabiliyyətini, mətnlə işləmə bacarığını, məntiqi təhlili və yaradıcı tətbiqi önə çıxarmalıdır. Eyni şəkildə imtahan sistemi də köhnə dövrün hafizə mərkəzli yanaşmasından çıxaraq yeni dövrün tələblərinə uyğun yenilənməlidir. Çünki dünənin ölçü alətləri ilə bugünün zehni reallığını dəyərləndirmək nə elmi, nə də pedaqoji baxımdan yetərli sayıla bilər. Məhz bu səbəbdən təhsilin həm tədrisat, həm də imtahan sistemi yeni dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə yenidən qurulmalıdır. Əgər burada bir geriləmə varsa, bu yalnız fərdin zehni ilə bağlı deyil; bu, daha çox cəmiyyətin, təhsil modelinin, mədəni prioritetlərin və texnoloji davranışın birgə nəticəsi kimi oxunmalıdır. Ona görə də məsələ “yeni nəsil zəifdir” hökmündə deyil, “biz yeni dövrün zehni tələblərinə nə qədər hazırıq?” sualındadır.