2030-a qədər sıradan çıxan ixtisaslar - Açıqlandı
Süni intellekt əmək bazarına daxil olmaqla yalnız yeni peşələr yaratmır, eyni zamanda ənənəvi işlərin bir qisminin məzmununu və gələcək perspektivini də dəyişir. Xüsusilə gündəlik təkrarlanan, standart qaydalarla yerinə yetirilən və böyük həcmdə məlumatın emalını tələb edən işlər avtomatlaşdırmanın təsirini daha çox hiss edir. Bu dəyişiklik artıq yalnız texnologiya şirkətləri ilə məhdudlaşmır; banklardan dövlət qurumlarına, hüquq və mühasibatlıqdan müştəri xidmətlərinə qədər bir çox sahədə iş prosesləri rəqəmsallaşır. Belə şəraitdə bu gün əmək bazarında sabit görünən bəzi peşələr yaxın illərdə daha az işçi qüvvəsi tələb edə və ya tamamilə yeni formada fəaliyyət göstərə bilər. Eyni zamanda, süni intellekt bəzi ixtisasları aradan qaldırmaqdan daha çox həmin peşələrdə insanın gördüyü işlərin strukturunu dəyişir. Bu isə xüsusilə gənclər üçün mühüm sual yaradır: universitetdə seçilən ixtisas 2030-cu ildə də eyni dəyəri daşıyacaqmı? Əmək bazarında artıq yalnız diplom və konkret peşə adı deyil, texnologiya ilə işləmək, analitik düşünmək, yaradıcılıq və yeni bacarıqları mənimsəmək qabiliyyəti də ön plana çıxır. Azərbaycan da rəqəmsal iqtisadiyyata keçid prosesindən kənarda qalmadığı üçün qlobal əmək bazarında baş verən bu dəyişikliklərin ölkəmizdəki peşələrə təsiri qaçılmazdır. Qarşıdakı illərdə bəzi ixtisaslara tələbatın azalması, yeni peşələrin yaranması və mövcud işlərin süni intellektlə birlikdə icra olunması daha geniş vüsət ala bilər. Bəs 2030-cu ilə doğru Azərbaycan əmək bazarında hansı peşələr ən böyük dəyişikliklərlə üzləşəcək?
Mövzu ilə bağlı fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri İlqar Orucov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, süni intellekt və rəqəmsallaşma qarşıdakı illərdə əmək bazarının strukturunu ciddi şəkildə dəyişəcək: “2030-cu ilə doğru irəlilədiyimiz bu kritik transformasiya dövründə, süni intellekt (Sİ) və rəqəmsallaşma dalğası həm qlobal, həm də yerli əmək bazarının strukturunu kökündən yeniləyir. Azərbaycan Respublikasının rəsmi strateji proqramları və beynəlxalq analitik mərkəzlərin elmi tədqiqatlarının nəticələri əsasında rəqəmsal iqtisadiyyatın gələcəyini analiz etdikdə aydın görünür ki, əmək bazarında əhəmiyyətini itirəcək və ya tamamilə sıradan çıxacaq ixtisaslar əsasən təkrar olunan formal əməliyyatlara, xətti məlumat emalına və mexaniki proseslərə əsaslanan sahələrdir. Dünya İqtisadi Forumunun (WEF) son “Gələcəyin Peşələri Hesabatı”na əsasən, Sİ və avtomatlaşdırma səbəbindən qlobal miqyasda 90 milyondan çox iş yerinin yerdəyişməsi gözlənilir və təbii ki, bu dalğa Azərbaycandan da yan keçməyəcək. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) qlobal çağırışları, eləcə də müasir elmi iqtisadi modellər sübut edir ki, generativ süni intellekt iş yerlərinin kütləvi şəkildə yox olmasını deyil, onların daxili funksiyalarının transformasiyasını şərtləndirir və bu proses ilk növbədə kargüzarlıq, inzibati dəstək və standart alqoritmik əmək sahələrini hədəf alır".
İ.Oruc qeyd edib ki, bu elmi reallıqlar fonunda, ölkəmizdə 2030-cu ilə qədər tələbatını ən kəskin şəkildə itirəcək sahələrin başında ənənəvi mühasibatlıq, audit və maliyyə operatorluğu gəlir: "Çünki bulud texnologiyaları və avtomatlaşdırılmış hesabat proqramları ilkin sənəd dövriyyəsini tamamilə öz üzərinə götürdüyü üçün mexaniki mühasibatlıq fəaliyyəti sıradan çıxır və yerini strateji data analitikasına verir. Eyni şəkildə, beynəlxalq reytinq agentliyi Moody's-in hesabatlarında Azərbaycanın rəqəmsal infrastruktur imkanlarının yüksək qiymətləndirilməsi bank və maliyyə sektorundakı kəskin dəyişikliyi stimullaşdırır, həmçinin intellektual risk qiymətləndirmə alqoritmləri sayəsində ənənəvi kredit mütəxəssisləri və bank xəzinədarlarına olan ehtiyac minimuma enir. Qlobal miqyasda McKinsey Qlobal İnstitutunun araşdırmaları göstərir ki, hazırda iş vaxtının rəqəmsallaşdırıla bilən 60-70%-i mövcud texnologiyalarla avtomatlaşdırıla bilər və bu göstərici maliyyə analitikasında özünü daha qabarıq büruzə verir".
İlqar Orucov həmçinin əlavə edib ki, rəqəmsal dövlət strategiyası çərçivəsində sənəd dövriyyəsinin kağızsız formata keçməsi kargüzarlıq, ofis menecmenti, arxiv işçiliyi və məlumat daxiletmə operatorluğu kimi administrativ peşələrin funksionallığını tamamilə bitirir: "Digər tərəfdən, Böyük Dil Modellərinin (LLM) yerli dil strukturunu mükəmməl mənimsəməsi və səsli süni intellekt texnologiyalarının inteqrasiyası sinxron olmayan yazılı tərcüməçilik və standart müştəri xidmətləri sahələrini də kəskin sıxışdırır; müəssisələr insan resursları əvəzinə 24/7 rejimində işləyən intellektual skriptlərə üstünlük verirlər. Maraqlıdır ki, bu proses təkcə mexaniki əməyi deyil, intellektual sahələrin ilkin pillələrini də təhdid edir. Belə ki, standart müqavilələrin analizi ilə məşğul olan kiçik hüquq məsləhətçiləri və kodu avtomatik generasiya edən Sİ alətləri səbəbindən aşağı səviyyəli proqramçılar da sürətlə bazar dəyərini itirirlər. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) apardığı son araşdırmalar sübut edir ki, generativ Sİ istifadə edən yüksək ixtisaslı işçilərin tapşırıqları icra etmə sürəti 40% artır, keyfiyyəti isə 18% yüksəlir. Bu isə o deməkdir ki, şirkətlər artıq çox sayda orta səviyyəli işçi qüvvəsi saxlamaqdansa, Sİ alətləri ilə gücləndirilmiş az sayda peşəkar mütəxəssislərə üstünlük verirlər. Akademik və makroiqtisadi perspektivdən yanaşdıqda, gələcəyin əmək bazarında artıq “statik diplom mərkəzli ixtisas” anlayışı öz fəlsəfi əhəmiyyətini itirir və yerini çevik bacarıqlar ekosisteminə verir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) qlobal təhsil çağırışlarında qeyd olunduğu kimi, “ömürboyu təhsil” artıq bir seçim deyil, iqtisadi sağ qalma mexanizmidir. Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 19 mart 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq olunan və ölkənin texnoloji gələcəyini tənzimləyən ana yol xəritəsi sənədləri — “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası” və “Rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı” minlərlə yeni peşə və kvalifikasiya standartlarının formalaşdırılmasını şərtləndirir. Bu dövlət sənədləri həm də sübut edir ki, insan kapitalının xilas yolu birtərəfli ixtisaslaşma deyil, davamlı olaraq özünü yenidən formalaşdırmaq və öz peşəsini süni intellektlə sinerji təşkil edəcək şəkildə genişləndirməkdir. Dünyada Avropa İttifaqının Sİ Aktı (EU AI Act) kimi qlobal hüquqi çərçivələrin formalaşması və texnologiyanın etik sərhədlərinin cızılması göstərir ki, bəşəriyyət yeni bir sosial-iqtisadi müqavilənin astanasındadır. Süni intellekt insanın strateji idarəetmə qabiliyyətini, emosional intellektini, yaradıcı təfəkkürünü, empatiyasını və kontekstual fəlsəfi təhlilini əvəzləyə bilmədiyi üçün gələcəyin əmək bazarında qalib gələnlər texnologiyadan qorxanlar deyil, texnologiyanı öz intellektinin gücləndiricisi kimi istifadə etməyi bacaran mütəxəssislər olacaqdır. Dövlətlərin və korporasiyaların qarşısında duran ən böyük çağırış isə bu keçid dövründə hər bir fərdin inklüziv rəqəmsal ekosistemə bərabərhüquqlu inteqrasiyasını təmin etmək məqsədilə təhsil sistemlərini dinamik alqoritmlərə uyğun yenidən proqramlaşdırmaqdır”.
Zeynəb Həsən
14:30 15.09.2026
Oxunuş sayı: 58
