Türkiyə NATO-dan çıxacaq? - Mühüm görüşə bir aydan az qalıb
İyulun yeddisində Türkiyədə NATO zirvəsi keçiriləcək. Alyansın ikinci böyük ölkəsində keçirilən toplantıdan gözləntilər böyükdür. Bəzi analitiklərin fikrincə, iclasda mühüm qərarlar qəbul oluna biklər. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu gün dünyanın fərqli ölkələrində ciddi qarşıdurmaların baş verdiyi bir vaxtda Alyansın iclasından gözləntilər daha çoxdur.
Türkiyəli politoloq Fikret Birdişli toplantının nəticələri barədə proqnozlarını Crossmedia.az-la bölüşüb: "Bildiyiniz kimi, iyulun yeddisində Ankarada NATO zirvəsi keçiriləcək. Türkiyə bu zirvəyə ciddi hazırlıqlar görür. Türkiyədə ikinci dəfə keçiriləcək bu zirvə həm Türkiyənin regional münaqişələrdəki rolu, həm də NATO ilə bağlı son müzakirələr baxımından çox vacibdir. NATO hazırda dünyanın ən böyük mütəşəkkil müdafiə qüvvəsidir. Türkiyənin NATO-ya qoşulmaq üçün müraciəti CHP (Respublika Xalq Partiyası) dövründə edilmişdi, lakin NATO-ya qəbul edilməsi Demokrat Partiyası dövründə baş tutdu. Lakin bu vəziyyət Demokrat Partiyasına da təsir etdi. Bu arada, keçmiş baş nazir Adnan Menderesin parlament qərarı olmadan Koreyaya qoşun göndərmək qərarı həmişə müzakirə olunub və bu güzəştin NATO-ya qəbul müqabilində edildiyi irəli sürülüb. Lakin, əslində, bu iki vəziyyətin nə qədər aktual və inandırıcı olması arasında heç bir real əlaqə yoxdur. Buna baxmayaraq, məlumdur ki, Türkiyə Sovet İttifaqının ərazi iddialarına qarşı özünü təmin etmək üçün NATO-ya qoşulmaq istəyirdi; Türkiyənin Sovet İttifaqı ilə Avropa arasında bufer zonası kimi NATO-ya daxil edilməsinin faydalı olacağı düşünülürdü. Nəticədə, bu maraqların uyğunlaşması yetmiş ildən çox davam edən bir tərəfdaşlığı bir araya gətirdi. Uzunmüddətli tərəfdaşlığa baxmayaraq, Türkiyənin Alyansa baxışı həmişə tərəddüdlü olub. NATO-nun məşhur 5-ci maddəsi, "bir NATO üzvünə hücum bütün NATO üzvlərinə hücum hesab olunur" deyən, Türkiyədəki insanların əksəriyyəti üçün inandırıcı olmayıb. NATO-nun uzun tarixi boyunca -11 sentyabr hücumlarından sonra ABŞ-ın Əfqanıstandakı əməliyyatı istisna olmaqla- heç bir vəziyyət heç bir dövlət tərəfindən bu maddənin istifadəsini əsaslandırmayıb. Bu, müəyyən mənada 5-ci maddənin əslində çəkindirici olduğunu göstərir".
O bildirib ki, NATO-nun ikinci əsas problemi ABŞ hegemonluğudur: "Avropa ABŞ-nin özü-özünə yaratdığı dominantlığa dözə bilməz. Bununla belə, Avropa da ABŞ-nin NATO-nun xərclərini daşıması ilə təmin etdiyi rahatlıqdan imtina etmək istəmir. Nəticə etibarilə, ondan asanlıqla və ya ciddi şəkildə imtina etmək istəmir. Uzun illərdir ki, ABŞ NATO-nu öz hegemon maraqlarına uyğun olaraq formalaşdırıb. Kəndin ağası kimi, xərclərin çox hissəsini o daşıyırdı. Amma indi Çin var, bu da kabuslara səbəb olur. ABŞ enerjisini Çinlə rəqabətə yönəltmək istəyir. Buna görə də ABŞ Avropa ölkələrinin müdafiə xərclərinə daha çox töhfə verməsini və ABŞ-nin yükünü azaltmasını istəyir. Buna görə də ABŞ Prezidenti Donald Tramp hər bir NATO üzvünün müdafiə xərclərini artırmasını gözləyir. Əks halda, o, NATO-dan çıxacağını deyir. Əlbəttə ki, avropalılar üçün ABŞ-siz NATO onların təsəvvür etdiyi, lakin istəmədiyi bir vəziyyətdir. Çünki ABŞ olmadan NATO-nun ənənəvi yükünü kim daşıyacaq?".
Analitikin fikrincə, bu məqamda Türkiyə bu vəziyyətin özü üçün bir fürsət yaratdığına inanır: "ABŞ-dən sonra Türkiyə NATO-da ən böyük ənənəvi hərbi varlığa malikdir. Lakin Avropa Türkiyənin NATO-dakı artan çəkisinə hazır deyil. Çünki Yunanıstan və Kipr məsələləri Avropa ilə Türkiyə arasında ciddi maneə yaradır. Bu dilemmanı anlayan Polşa birdən NATO-da ən böyük hərbi qüvvə olmaq və beləliklə, Türkiyəni demək olar ki, üstələmək üçün hücum planları qurur. Avropalılar bundan məmnun ola bilərlər, amma bu, vaxt aparacaq. Dediklərimi nəzərə alsaq, Türkiyədə keçiriləcək sammitdən sonra bir müddətdir NATO-ya qarşı olan ictimai rəyin dəyişəcəyi gözlənilir. "Pew" Araşdırma Mərkəzinin araşdırmasına görə, Türkiyədə NATO-nu dəstəkləyən ictimai rəy əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli artıb. Trampın son zamanlar Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı daim tərifləməsi diqqətəlayiqdir. Xeyir ola?! . İsraillə İran arasındakı müharibədə Qərb ölkələri yükün bölüşdürülməsini qəbul etmədi. Digər tərəfdən, Türkiyə vasitəçi rol oynamağa və bu müharibəyə müdaxilədən yayınmağa çalışdı. Bu, ABŞ tərəfindən müsbət qarşılandı. Lakin sual yaranır ki, ABŞ NATO-dan tamamilə çıxmaq əvəzinə, Türkiyəni NATO daxilində ənənəvi proksi qüvvə kimi istifadə etmək istəyirmi? Bu sammitdə F-35, CATSA sanksiyaları və F-16 sahələrində gözlənilməz inkişaflar olarsa, dediklərim nəzərə alınmamalıdır. Əlbəttə ki, bu ehtimal ən çox Yunanıstanı narahat edir. Buna görə də, Yunanıstanın Türkiyəyə qarşı təcavüzü son zamanlar artıb. Başqa bir məsələ də var: NATO Türkiyə üçün faydalıdırmı? NATO çətin vəziyyətdə Türkiyəyə kömək edəcəkmi? Belə bir vəziyyətlə qarşılaşana qədər bu sualın tam cavabını bilə bilmərik. Lakin, demək lazımdır ki, bu gün NATO sadəcə müdafiə və təhlükəsizlik təşkilatından daha çox əhəmiyyətə malikdir. Çünki NATO üzvü olaraq, dünyanın ən inkişaf etmiş 32 ölkəsindən ibarət qrupun üzvü kimi adətən əldə edə bilməyəcəyiniz geniş müdafiə texnologiyaları, hərbi hazırlıq və hərbi təcrübə şəbəkəsinin bir hissəsinə çevrilirsiniz. Hərbçilərimiz digər ölkələrdən olan hərbçilərlə birlikdə təlim keçir, yeni doktrinaları birbaşa öyrənir və hazırlıq səviyyəmizi ən yüksək səviyyədə saxlayırlar. Süni intellektin yayılması ilə hərbi sahə və müharibə texnologiyaları getdikcə informasiyadan asılı hala gəlir. Buna görə də, NATO üzvü olmaq əhəmiyyətli bir təhlükəsizlik mühitinə çıxış deməkdir. Bundan əlavə, Avropanın özünü normativ güc kimi təqdim etdiyini nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, Avropa da yeni müharibə üsulları haqqında "kitab yazacaq". Bu halda, Türkiyənin NATO-ya üzvlüyünü davam etdirməsi Türkiyənin gələcək "təhlükəsizlik kitabının" "redaktorlarından" biri olacağı deməkdir. Buna görə də, beynəlxalq münasibətlərdə emosional deyil, praqmatik davranmaq lazımdır. Nəticə etibarilə, Türkiyə NATO-dan çıxmağı düşünməməli, əksinə, Alyans daxilində təsirini artırmaq üçün tədbirlər görməlidir.
12:17 26.06.2026
Oxunuş sayı: 55
