Avropa,Yaxın Şərq,Çarpaz baxış
Şərqi Avropadakı müharibənin bitməsi üçün tarixi fürsət yetişib - MÜSAHİBƏ
Aprelin səkkizində Bakı saatı gecə dörddə ABŞ-nin İranna güclü zərbə endirəcəyi iddia olunurdu. Bunun anonsunu Ağ Ev rəhbəri Donald Tramp özü vermişdi. O, bildirmişdi ki, bu gecə bir mədəniyyət məhv ola, İran yer üzündən silinə bilər. Trampın xəbərdarlığı media səviyyəsində geniş müzakirə olunurdu. Çoxları gözləyirdi ki, nüvə müharibəsi başlayacaq. Amma əksinə oldu: Vaşinqton və Tehran iki həftəlik atəşkəs razılığa gəldilər. Nəhayət, dünya sevindi. Hərçənd tərəflərin nə qədər səmimi olduğu sual altındadır.
Politoloq, professor Əlimusa İbrahimov mövcud durum barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb:
- Necə düşünürsünüz, savaşın qalibi hansı dövlət oldu?
- Prezident Donald Trampın İrana qoyduğu ultimatumun - “İran sivilizasiyasının məhv edilməsi” ilə hədələdiyi ultimatumun- bitməsinə bir neçə saat qalmış çoxlarının gözləmədiyi hadisə baş verdi. Nə apokaliptik bombardman, nə də İran sivilizasiyasının məhvi. Bunların əvəzində Tramp iki həftəlik atəşkəs elan etdi. Bu qəfil dönüşün altında kimin əvvəl göz qırpdığı, kimin həqiqətən qalib gəldiyi və İranın on bəndlik planının Yaxın Şərqdə güc balansı haqqında nələrin dayandığı barədə qarşılıqlı və bir-birinin tam əksi olan arqumentlər dayanır. Mütəxəssislərin arqumentləri İranın qələbəsinə meyllidir. İranın öz hədəflərinin bir hissəsinə nail olduğu düşünülür. İran boğaza nəzarəti saxlayır, rüsum yığacaq və proksilər vəkilləri zəifləsə də, məhv edilməyib. Tramp isə geriyə dönür. Onun müharibədən əvvəlki tələblərindən əsər-əlamət yoxdur. Buna baxmayaraq, Tramp və İsrail düşərgəsi cavab verir ki, İranın infrastrukturu ağır zədələnib: neft-kimya zavodları, Xərq adası terminalı, dəmir yolları, körpülər. Rejimə ABŞ-ın istədiyi vaxt zərbə vura biləcəyi göstərilib. Və iki həftəlik atəşkəs daimi sülh deyil. Əgər İran yaxşı niyyətlə danışıqlar aparmasa, B-2 bombardmançıları hələ də uçuş zolağındadır. Tərəflərdən heç birinin ritorikasında insan itkilərindən bəhs edilmir. Zərbələr insanları öldürdü və yaraladı. Bundan əlavə, on bəndlik planda Hürmüz boğazından keçən hər gəmi üçün 2 milyon dollar tələbi qlobal ticarətə qarşı bir sabotaj deməkdir. Bu həyata keçirilərsə, dünyanın digər dəniz keçidləri üçün təhlükəli presedent yaradar.
- Atəşkəs davamlı sülh üçün ilk addım ola bilər?
- Tramp administrasiyasının rəsmi arqumenti sadədir: hərbi təzyiq işə yaradı. Ultimatumun son günü ərzində ABŞ-ın B-2 bombardmançıları və KC-135 yanacaq tankerləri havada idi, zərbə endirməyə hazır vəziyyətdə. Tehrana mesaj aydın idi - tabe ol, yoxsa vurulacaqsan. Bundan əlavə, ABŞ və İsrail “hazırlıq zərbələri” adlandırdıqları əməliyyatları həyata keçirdilər: Mahşəhrdə neft-kimya zavodları, Xərq adasında neft ixrac limanı -ikinci dəfə bombalanmışdı- dəmir yolları, körpülər və Ərak yaxınlığında sənaye obyekti. Ağ Ev rəsmilərinə görə, bu hərəkətlər “bütün hərbi hədəfləri aşmış və onlara çatmışdır”. Tramp özü iddia edir ki, iki həftəlik atəşkəs taktiki fasilədir, geri çəkilmə deyil. “Uzunmüddətli sülh sazişindən hələ çox uzağıq. Lakin İranın on bəndlik təklifi danışıqlar üçün məqbul əsasdır. Keçmişdəki demək olar ki, bütün mübahisəli məqamlar ABŞ və İran arasında razılaşdırılıb”, - o bildirib. Bu perspektivdən atəşkəs, Pakistanın vasitəçiliyi ilə daha geniş sazişə aparan üzün yola çıxmaq üçün üçün bir körpüdür. Tehran tamam başqa bir bəyanatlar səsləndirir. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) qalibiyyət ifadə edən ilə bəyanatlar yayır: “Birləşmiş Ştatlar İran xalqının iradəsi qarşısında təslim oldu. Amerika bu müharibəni qəti şəkildə uduzdu.” İran iddia edir ki, düşmənin təklif etdiyi bütün planları rədd edib, özünün on bəndlik şərtləri qoyub və Trampı geri addım atmağa məcbur edib. Bu on bənd nədən ibarət olduğuna nəzər yetirək. Onlar, mahiyyətcə, İranın maksimalist istəklərinin siyahısıdır. Birincisi, İranın gələcək ABŞ zərbələrinə qarşı təhlükəsizlik təminatı. İkincisi, İsrailin Livan Hizbullahına qarşı hücumlarının tamamilə dayandırılması. Üçüncüsü, bütün ABŞ və beynəlxalq sanksiyaların ləğvi. Dördüncüsü, İran Hürmüz boğazını açır – lakin yalnız yuxarıdakı şərtlər yerinə yetirildikdən sonra. Beşincisi, boğazdan keçən hər gəmi üçün 2 milyon dollar sabit rüsum- Omanla bölünür. Altıncısı, bu vəsaitlər Trampın fevralın 28-də başladığı müharibə nəticəsində İrana dəyən ziyanı kompensasiya edəcək. Yeddincisi, təkcə atəşkəs deyil, müharibənin tamamilə bitməsi. Səkkizincisi, Danışıqlar aprelin 11-də İslamabadda keçirilir. Doqquzuncusu, danışıqlar üçün iki həftəlik vaxt. Və, nəhayət, boğaz üzərində İranın tam nəzarəti saxlanılır. İranın əsas arqumenti odur ki, Tramp geri addım atdı, bütün təhdidlərinə baxmayaraq, Tehranın şərtlərini qəbul etdi. Proksilər, o cümlədən Hizbullah, HƏMAS, Yəmən husiləri toxunulmaz olaraq qalır. Boğaz İranın təzyiq aləti olacaq. Yeni gəmi rüsumları İranın infrastrukturunu bərpa etməyə kömək edəcək. Bu baxımdan, İslam Respublikası zəifləməyib, əksinə, daha da güclənib.
- Pakistanın proseslərdəki rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
- Gözlənilməz vasitəçi olan Pakistan üçüncü bir arqument irəli sürür: ağıllı diplomatiya fəlakətin qarşısını aldı. Baş nazir Şəhbaz Şərif və feldmarşal Asim Munir həm Vaşinqtona, həm də Tehrana gedən unikal kanallarından istifadə etdilər. Mətndə qeyd edildiyi kimi, Munirin həm ABŞ, həm də İranın İİKK ilə əlaqələri var – bu onu ideal vasitəçi edir. Pakistanın arqumenti budur ki, iki həftəlik fasilə və ardınca hərtərəfli danışıqlar Hürmüz boğazını bağlayacaq, neft qiymətlərini fırladacaq və Körfəz monarxiyalarını cəlb edəcək geniş regional müharibənin qarşısını almağın yeganə yoludur. Pakistan İranı boğazı dərhal (heç olmasa müvəqqəti) açmağa inandırmaqla Trampa üzüağ çıxış yolu, İrana isə danışıqlar masasında yer verdi.
- Mövcud vəziyyət gələcək üçün nə vəd edir?
- Vaşinqton, Tehran və İslamabadın təqdim etdiyi arqumentlərin hər biri qismən həqiqətlər ehtiva edir. Tramp həddindən artıq təzyiq göstərdi və boğazın yenidən açılması barədə razılıq əldə etdi. İran ABŞ-ı öz on bəndlik şərtlərini danışıqlar üçün əsas kimi qəbul etməyə məcbur etdi. Pakistan son dəqiqədə atəşkəs vasitəçiliyi etməyı müvəffəq oldu. Lakin iki həftə sanksiyalar, proksi müharibələri və regional təhlükəsizlik nizamını bərpa və həll etmək üçün çox qısa bir müddətdir. Atəşkəs müddəti bitdikdə, arqumentlər yenidən bombalara çevrilə bilər. Hələlik dünya on dörd gün olsa belə,nəfəs ala bilər.
- Necə düşünürsünüz, İsrail danışıqların qarşısını almaq üçün təxribat törədə bilərmi?
- Əlbəttə, provokasiya ehtimalı var. İsrail daha əvvəl da bunu edib. Məsələn, 2025 – ci ilin iyununda. Amma indi sabotaj ehtimalı azdır. Fikrimcə, ABŞ-nin qərarı İsraillə razılaşdırılıb. Üstəlik, əlbəttə, rəsmi Təl- Əviv hər nə qədər bunu etiraf etməyib, müharibəni davam etdirmək gücündə olduğunu desə də, savaş ona da təsir etdi. Məlumatlara görə, İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu Trampdan atəşkəsə getməməyi istəyib. Amma Ağ Ev rəhbəri onunla razılaşmayıb. Bütün bunları nəzərə alsaq düşünürəm ki, İsrailin provokasiya ehtimalı çox azdır.
- Bəs neftin bahalaşmasında maraqlı olan Rusiya?
- Dediyiniz kimi, müharibə əslində rəsmi Moskvaya sərf edir. Amma yenə ehtimal azdır. İran buna imkan verməz. Çünki İran bir aydan çox müddətdə təkbaşına mübarizə aparıb. Ölkə xarabalığa çevrilib, daş – daş üstündə qalmayıb. İndi Moskva prosesə müdaxilə etmək istəsə, Tehran haqlı olaraq soruşacaq: İndiyədək harada idin?
- Çinin mövqeyini necə qiymətləndirirsiniz?
- Çin İrana fərqli mövqelər də yardım etsə, ABŞ buna ciddi yanaşmırdı. ABŞ rəsmiləri də deyirdilər ki, Çinin yardımı müharibəyə dəstək imkanına malik deyil. Bununla belə düşünürəm ki, müharibə davam etsə idi, Çin prosesə daha fəal qoşula bilərdi. Bəlkə də, məhz bunun qarşısını almaq üçün ABŞ atəşkəsə getdi.
- Bəzi ekspertlər hesab edir ki, ABŞ-nin Ukraynaya dəstəyini dayandırması həm də Yaxın Şərqdəki durumla bağlı idi. Siz də bu qənaətdəsiniz?
- Xeyr, mən bu fikirlə razılaşmıram. ABŞ-də Donald Tramp ikinci dəfə hakimiyyətə gələndən sonra Ukraynaya dəstək kəskin şəkildə azalmışdı. Yəni Ukraynaya dəstəyin azalması Yaxın Şərqlə bağlı deyil. Amma, əlbəttə, son proseslər də rəsmi Kiyevin silah təminatına təsir etdi. Hər halda Yaxın Şərqdə istifadə olunan silahlar ABŞ-nin Ukrayna üçün NATO-ya satdığı silahlar ola bilər. Bundan sonra ABŞ Şərqi Avropaya diqqəti artıra bilər. Bu isə nəticədə Şərqi Avropadakı müharibənin bitməsi və ya yeni fazaya keçməsi ilə nəticələnə bilər.
19:34 08.04.2026
Oxunuş sayı: 87
