Qazaxıstanda əməyin normallaşdırılması: ənənəvi yanaşmalardan rəqəmsal dövrə
Rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma və süni intellekt əmək münasibətlərinə, istehsal proseslərinin təşkilinə və işçilərin məhsuldarlığının qiymətləndirilməsinə yeni yanaşmalar formalaşdırır. Əməyin normalaşdırılması artıq yalnız iş vaxtının, istehsal həcminin və işçi sayının müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Müasir şəraitdə işin keyfiyyəti, əməkdaşın yekun nəticəyə verdiyi töhfə, rəqəmsal alətlərlə qarşılıqlı fəaliyyəti, qərarvermə sürəti və insan amilinin qorunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan, müxtəlif ölkələrin bu sahədə qazandığı təcrübənin öyrənilməsi mövcud yanaşmaların müqayisəsi və daha səmərəli modellərin müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu mənada son illərdə əməyin təşkili və normalaşdırılması sahəsində əhəmiyyətli inkişaf əldə etmiş, sosial-iqtisadi baxımdan bizə yaxın olan Qazaxıstanın təcrübəsi ayrıca diqqət doğurur.
Qazaxıstanda əməyin normalaşdırılması sisteminin mövcud vəziyyəti, rəqəmsal texnologiyaların bu sahəyə təsiri, tətbiqi zəruri olan yeni metodlar və beynəlxalq təcrübədən istifadə imkanları barədə “Qazaxıstan Əməyin Təşkili və Normalaşdırılması Mərkəzi” MMC-nin baş direktoru, həmçinin MDB ölkələrində əməyin normalaşdırılması üzrə metodiki və təşkilati-texniki təminat və kadr hazırlığı sahəsində fəaliyyət göstərən baza təşkilatlarının İctimai Şurasının üzvü Asel Qaleyeva Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb.
– Qazaxıstanda əməyin normalaşdırılması sistemi necə inkişaf edir və son illərdə bu sahədə hansı dəyişikliklər baş verib?
– Qazaxıstanda əməyin normalaşdırılması sistemi 23 noyabr 2015-ci il tarixli, 414-V nömrəli Əmək Məcəlləsi çərçivəsində inkişaf edir. Məcəllənin 2016-cı ildən qüvvəyə minməsi ilə bu sahədə mühüm dönüş baş verdi. Dövlət əməyin normalaşdırılmasına dair normaların hazırlanması və təsdiq edilməsi səlahiyyətlərinin böyük hissəsini işəgötürənlərə, işəgötürənlərin sahə birliklərinə və “Atameken” Milli Sahibkarlar Palatasına verdi. Əmək normaları müəyyən ixtisasa malik işçinin sərf etdiyi əməyin ölçüsü kimi müəyyən edilir. Buraya vaxt, hasilat, əmək tutumu, xidmət və işçi sayı normaları daxildir. Bu normalar hazırlanarkən texnikanın və texnologiyanın mövcud səviyyəsi, istehsalın təşkili, əmək şəraiti və iş proseslərinin real xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. 7 aprel 2026-cı il tarixli, 277-VIII nömrəli qanun əsasında Əmək Məcəlləsinə edilən və 8 iyun 2026-cı ildən qüvvəyə minən dəyişikliklər əsasən işçilərin əmək hüquqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsinə yönəlib. Əmək münasibətlərinin mülki-hüquqi müqavilələrlə əvəz edilməsinin qarşısının alınması, əlavə iş saatlarının, istirahət və bayram günlərində, eləcə də gecə vaxtı görülən işlərin uçotu və ödənilməsi qaydalarının dəqiqləşdirilməsi, həmçinin əməyin mühafizəsi ilə bağlı tələblərin gücləndirilməsi bu dəyişikliklərin əsas istiqamətlərindəndir. Bununla belə, əməyin normalaşdırılmasının əsas prinsipləri köklü şəkildə dəyişdirilməyib. Normaların elmi və texniki baxımdan əsaslandırılması, mütərəqqi olması və real təşkilati-texniki şəraitə uyğunluğu əvvəlki kimi əsas tələb olaraq qalır. Təbii inhisar subyektlərində dövlət tənzimlənməsi daha güclü şəkildə qorunub saxlanılır. Qazaxıstan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi də bu sahədə metodiki dəstəyini davam etdirir, qüvvədə olan nümunəvi əmək normaları və normativlərinin siyahısını aparır.
– Rəqəmsallaşma, avtomatlaşdırma və süni intellekt əməyin normalaşdırılmasına və işçilərin məhsuldarlığının qiymətləndirilməsinə necə təsir göstərir?
– Rəqəmsallaşma və süni intellekt əməyin normalaşdırılmasının məntiqini dəyişir. Ənənəvi xronometraj və iş gününün fotoqrafiyası kimi metodlar proseslərin böyük hissəsinin avtomatlaşdırıldığı, işin məsafədən və ya hibrid formada həyata keçirildiyi şəraitdə hər zaman yetərli olmur. Süni intellekt statik normalardan dinamik normalaşdırma sistemlərinə keçməyə imkan yaradır. Belə sistemlər real vaxt rejimində iş yükünü, avadanlığın vəziyyətini, tapşırıqların icra keyfiyyətini və prosesə təsir göstərən xarici amilləri nəzərə ala bilir. Məhsuldarlığın qiymətləndirilməsi də tədricən yalnız “neçə məhsul istehsal edilib?” kimi kəmiyyət göstəricilərindən uzaqlaşır. İşçinin yekun nəticəyə verdiyi töhfə, rəqəmsal vasitələrdən istifadə bacarığı, qərarların keyfiyyəti və qəbul sürəti, eləcə də komanda daxilində qarşılıqlı fəaliyyəti daha çox əhəmiyyət qazanır. Lakin rəqəmsal nəzarətin müəyyən riskləri də mövcuddur. İşçinin fəaliyyətinin real vaxt rejimində daimi izlənilməsi fasilələrin azalmasına, ümumi nəzarət hissinin yaranmasına, uzunmüddətli stressə və peşəkar tükənməyə səbəb ola bilər. Digər risk “rəqəmsal iz”in yanlış şərh edilməsidir. Süni intellekt çox vaxt yalnız əməkdaşın proqramlarda qeydə alınan fəaliyyətini qiymətləndirir. Halbuki müzakirələr, yeni ideyaların yaradılması, həmkarlara yardım göstərilməsi və iş prosesindəki canlı ünsiyyət kimi fəaliyyətlər rəqəmsal sistemlərdə tam görünməyə bilər. Buna görə də rəqəmsal texnologiyalar və süni intellekt əməyin normalaşdırılması üzrə mütəxəssisi əvəz etmir, əksinə, onun işini tamamlayır və imkanlarını genişləndirir. Məhz mütəxəssis məhsuldarlığın artırılması üçün gizli ehtiyatları müəyyənləşdirə, məhsuldar və qeyri-məhsuldar vaxtı fərqləndirə, iş vaxtı itkilərinin və boşdayanmaların səbəblərini aşkarlaya bilər. İnsan amilini, təşkilati xüsusiyyətləri və istehsal prosesinin real şəraitini obyektiv qiymətləndirən kompleks təhlil əsaslandırılmış əmək normalarının hazırlanmasının və səmərəli idarəetmə qərarlarının qəbulunun əsas şərti olaraq qalır.
– Müəssisələrin səmərəliliyinin və ölkə iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün Qazaxıstanda hansı müasir normalaşdırma metodları tətbiq edilməlidir?
– Bu gün elmi əsaslandırmanı rəqəmsal iqtisadiyyatın çevikliyi ilə birləşdirən metodlara ehtiyac var. İlk növbədə böyük məlumatların və maşın öyrənməsinin imkanlarından istifadə edən dinamik normalaşdırma sistemlərinin tətbiqi genişləndirilməlidir. Müasir şəraitə uyğunlaşdırılmış mikroelement normalaşdırma sistemləri, o cümlədən MTM yanaşmasının yeni analoqları da əhəmiyyətlidir. Bu sistemlər iş prosesini ayrı-ayrı əməliyyatlara və hərəkətlərə bölərək vaxt və əmək sərfini daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verir. İntellektual, layihə və xidmət sahələrində isə əməyin yalnız sərf olunan vaxta görə deyil, əldə edilən nəticələrə və əsas səmərəlilik göstəricilərinə – KPI-lara görə qiymətləndirilməsi daha məqsədəuyğundur. Bununla yanaşı, mütəmadi sahəvi və beynəlxalq müqayisələrin – bençmarkinqin aparılması vacibdir. Əmək normaları real olmalı, erqonomikanı, insanın psixofizioloji imkanlarını, iş və şəxsi həyat arasındakı tarazlığı nəzərə almalıdır. Əks halda məhsuldarlıq artımı əvəzinə işçilərin peşəkar tükənməsi və kadr axınının güclənməsi ilə qarşılaşa bilərik. Qazaxıstanın qüvvədə olan Əmək Məcəlləsi işəgötürənlərə əsaslandırılmış və mütərəqqi normaların tətbiqi şərtilə müasir yanaşmaları həyata keçirmək üçün kifayət qədər sərbəstlik verir.
– Qazaxıstanda əməyin normalaşdırılmasının gələcəyini necə görürsünüz və ölkə üçün hansı beynəlxalq təcrübə faydalı ola bilər?
– Perspektivi çevik, rəqəmsal və insan yönümlü normalaşdırma sisteminin formalaşdırılmasında görürəm. Belə bir sistem əməyin məhsuldarlığının idarə olunması üzrə ümumi ekosistemin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. 2026-cı ilin Qazaxıstanda “Rəqəmsallaşma və süni intellekt ili” elan edilməsi bu istiqamətdə mühüm təkan yaradır. Bu təşəbbüs rəqəmsal infrastrukturun təkmilləşdirilməsini, yerli informasiya texnologiyaları layihələrinin dəstəklənməsini və intellektual texnologiyaların iqtisadi və sosial proseslərə tətbiqini nəzərdə tutur. Əməyin normalaşdırılması peşə standartları, rəqəmsal əmək platformaları, davamlı təhsil və sosial tərəfdaşlıq sistemi ilə əlaqələndirilməlidir. Normalaşdırmaya ayrıca texniki prosedur kimi deyil, insan kapitalının və məhsuldarlığın idarə olunmasının mühüm elementi kimi yanaşmaq lazımdır. Almaniyanın elmi əsaslandırılmış normalaşdırma mədəniyyəti və güclü sahəvi razılaşmaları, Skandinaviya ölkələrinin əmək həyatının keyfiyyətinə və işçilərin qərarvermədə iştirakına verdiyi əhəmiyyət Qazaxıstan üçün faydalı ola bilər. Sinqapur və Cənubi Koreyanın yüksək texnologiyalı sahələrdə normaları sürətlə yeniləməsi və məlumatlardan geniş istifadə təcrübəsi də diqqətəlayiqdir. Lakin beynəlxalq modellərin olduğu kimi köçürülməsi düzgün olmazdı. Onlar Qazaxıstan iqtisadiyyatının xüsusiyyətlərinə, ayrı-ayrı sahələrin ehtiyaclarına və regionların şəraitinə uyğunlaşdırılmalıdır. Əməyin təşkili və normalaşdırılması sahəsində qabaqcıl beynəlxalq təcrübənin milli iqtisadiyyatın xüsusiyyətləri ilə uzlaşdırılması əmək məhsuldarlığının davamlı artmasına, əmək resurslarından daha səmərəli istifadəyə və ölkə iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsinə imkan verəcək. Qazaxıstanın Əmək Məcəlləsinin 8 iyun 2026-cı ildən qüvvədə olan redaksiyası bu vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün zəruri hüquqi baza yaradır və işəgötürənlərlə işçilərin maraqları arasında tarazlığın qorunmasına xidmət edir.
Nigar Xəlilli
12:35 30.07.2026
Oxunuş sayı: 171
