Çarpaz baxış,Sağlamlıq
Uşaqlarda aqressiya niyə artır? - Mütəxəssislə müsahibə
Son illərdə uşaq və yeniyetmələr arasında aqressiya artıb. Bunu təhsil müəssisələrində baş verən ayrı – ayrı insidentlərdə, valideyn övlad münasibətlərində aydın görmək mümkündür.
Bəzən fərqində olmuruq: Övladlarımızın hansısa istəyinə düşünmədən “hə”, və ya “yox” deyirik. Bu cavablar isə sonradan ciddi fəsadlarla yadda qala bilir.
Bəs uşaqlarda aqressiyanın artmasının əsas səbəbləri nələrdir.
Uşaq psixiatrı Ceyran Əhmədova “Doktor danışır” rubrikası çərçivəsində suallarımızı cavablandırıb:
-Son illərdə uşaqlar arasında ən çox artan psixoloji problemlər hansılardır?
- Pozuntu, autizm-spektr pozuntusu, təşviş pozuntusu, davranış pozuntusu, internet asılılığı və sosialfobiyalardır.
-Sosial şəbəkələr və telefon asılılığı uşaqların psixologiyasına necə təsir edir?
-Bu gün kiçikdən – böyüyə hər kəs bütün gün elektronik cihazlarla təmasda olur. Təbii ki, bu, qaçılmazdır. Ancaq övladlarımıza elektronik cihazlardan düzgün istifadə qaydası izah edilməlidir. Kiçik yaşlardan ekran məruziyyəti nitq geriliyinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda var olan diqqət əskikliyi, hiperaktiv pozuntu, autizm-spektr pozuntusunun şiddəti arta bilər. Ekran asılılığı uşaqlarda ünsiyyət başlatma və davam etdirməkdə çətinlik çəkmə, xəyal qurma, empatiya bacarığına mənfi təsir edir. Sonrakı yaşlarda isə artıq çəki problemlərinə, cinsəl məzmunlu davranışlara yol açır. Aparılan tədqiqatlar 13 yaşadək uşaqlar üçün gündə iki saat ekran müddətinin psixoloji baxımdan müsbət olduğu, amma daha uzun müddətin deprassiya və təşviş pozuntusunu artırdığı, hətta intiharı artırdığı müəyyənləşib.
-Bəs valideynlər hansı davranışlardan uşağın psixoloji dəstəyə ehtiyacı olduğunu anlaya bilər?
-Altı yaşa qədər uşaqlarda nitq geriliyi, inkişaf geriliyi, əqli gerilik, diqqət əskiliyi, təhlükəli davranışlar, seçici nitqin olmaması, ayrılıq- təşviş pozuntusu, bağçaya, məktəbə başlamaqda çətinliklər kimi hallarda mütəxəssisə müraciət edilə bilər. Odur ki, lazım gələcəyi halda 6 -12 yaş arası dərman qəbulu şərtdir. Ancaq 12 yaşdan sonra dərman qəbulu o qədər də effektiv olmaya bilər. Məktəb dövründə isə uşaqlarda diqqət əskikliyi və hiperaktivlik varsa, mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Çünki bunlar müalicə olunmadıqda yeniyetməliyik dövründə asılılıqların, o cümlədən zərərli vərdişlərdən asılılıqların yaranması ilə nəticələnə bilər. Həmçinin davranış pozuntularına- evdən qaçmaya, məktəbdən qaçmaya , odla oynama, kəsici- dəlici alətlərdən istifadə, başqalarına, heyvanlara zərərverməyə səbəb ola bilər. Bunlar isə müalicə olunmadıqdan yetkinlik dövründə anti- sosial davranış pozuntuları ilə nəticələnir.
-Məktəbdə zorakılıq,yəni bullinq uşaqlarda hansı travmalara səbəb olur?
-Bu, uşaqlarda depressiya, özünə, zərər vermə, intihar düşüncələri və davranışları, evdə aqressiyanın artması, social təşviş pozuntusu, başqalarından təcrid olunma, post- travmatik stress pozuntusu kimi problemlərdə özünü göstərə bilir.
-Boşanmış ailələrdə böyüyən uşaqlarda ən çox hansı psixoloji problemlər müşahidə edilir?
-Əlbəttə, ana- atalarla böyümək uşaqlar üçün daha faydalıdır. Amma bəzən valideynlər, xüsusilə analar fədakarlıq edib boşanmırlar. Buna baxmayaraq, əgər bir ailədə davamlı şəkildə şiddət, narazılıq varsa, bu, ailədə böyüyən uşağa da təsir edəcək. Araşdırmalar da bunu təsdiqləyir. Belə ailələrdə böyüyən uşaqlarda psixoloji təsir daha çox olur, nəinki normal, mədəni şəkildə ayrılan ailələrdə. Yəni əgər cütlüklər normal şəkildə boşanıb, ər- arvad statusundan çıxmalarına baxmayaraq, valideyn statusunu davam etdirirlərsə, bu ailələrdə böyüyən uşaqlarda heç bir problem olmur.
-Son zamanlar uşaqlarda aqressiyanın artmasının əsas səbəbləri nədir?
-Təbii ki, burada uşaq və yeniyetmənin dəyərləndirilməsi çox önəmlidir. Bəzən onları dəyərləndirəndə sadəcə yeniyetməlik dövrünün xüsusiyyəti olaraq aqressiyanın artması və ya valideyn mövqelərindəki yanlış davranışın səbəb olduğunu görürük. Ancaq xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, yeniyetmələrdə depressiya adətən aqressiya ilə özünü biruzə verir. Bu zaman aqressiyanın kökündəki səbəb tapılmalıdır. Cəmiyyətimizdə bəzən valideynlər uşaqlarının sərhədlərinə hörmət qoymadan davamlı olaraq onların otaqlarının qapısının açıq qalmasını istəyir, otağına icazəsiz daxil olur, şəxsi əşyaları ilə icazəsiz maraqlanır və s. Bunlar, o cümlədən ana- ataların övladlarının hər hərəkətinə müdaxiləsi aqressiyaya səbəb olur. Bəzən isə depressiya, təşviş pozuntusu özünü aqressiya ilə göstərir. Dediyim kimi bu hallarda uşaq və yeniyetmələr dəyərləndirilməlidir. Cüzi miqdarda təşviş normaldır.
-İmtahan stressi və yüksək gözləntilər uşaqların psixi sağlamlığına necə təsir edir?
-Cüzi miqdarda təşviş normaldır. Amma bu, pozuntu halına çevrilibsə, fiziki əlamətlərlə özünü göstərirsə, o cümlədən ağlama, başağrısı, qarın ağrısı, imtahandan vaxtı bildiklərini unutma, otaqdan tez çıxma halları ilə müşahidə olunursa, onda müdaxiləyə ehtiyac var.
-Autizm və diqqət çatışmazlığı kimi halların erkən diaqnostikası niyə vacibdir?
-Bu, uşaqların sosial ünsiyyət qurma problemidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, 0 – 6 yaş uşaqlaırn ən inkişaf etdiyi dövrdür, yəni obrazlı dillə desək binanın təməlidir. Odur ki, vaxtında müdaxilə etdikdə problem daha tez və asan həll etmək olar. Əlbəttə, bu məsələdə yanaşı xəstəliklərin də həlli vacibdir. Erkən müdaxilə isə ən vacib məsələdir. 6
-Valideynlərin uşaqlarla ünsiyyətdə ən çox etdiyi psixoloji səhvlər hansılardır?
-Bu, daha çox valideynlərin mövqeləri ilə bağlıdır. Bizdə adətən valideynlər ya həddindən çox avtoritar olur və uşaqla arasına “qalın divar çəkir”, ya da övladlarını çox rahat buraxır və bunu dostluqla əlaqələndirir. Hər iki hal mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Valideynlər bu balansı qorumağı bacarmalıdır. Araşdırmalar göstərir ki, belə valideynlərin övladları daha özünəinamlı olur, problemlərini daha rahat şəkildə ana- ataları ilə bölüşürlər.
-Müasir dövrdə sağlam psixologiyaya sahib uşaq yetişdirmək üçün ailələrə ən vacib tövsiyəniz nə olar?
-İlk növbədə valideynlər sağlam psixologiyada olmalıdır. Əgər ana- atalar valideynliyin nə olduğunu bilmədən valideyn olurlarsa, cəmiyyət üçün sağlam övlad yetişdirmələri mümkün deyil. Ona görə valideyn olmaq xətrinə valideyn olmaqdansa, maariflənmək lazımdır. Özümüzə sual verməliyik: Övladımız üçün maddi – mənəvi cəhətdən yetə biləcəyikmi?
19:06 14.05.2026
Oxunuş sayı: 436
