Abşeronun gölləri niyə yox olur? - qurudulmalı, yoxsa qorunmalıdı?
Bakı və ətraf ərazilərdə göllərin qismən qurudulması və ya sahələrinin dəyişdirilməsi son illərdə tez-tez gündəmə gəlir. Bu prosesin həm müsbət, həm də ciddi risk tərəfləri var və məsələyə yalnız “qurutmaq yaxşıdır” və ya “pisdir” kimi yanaşmaq düzgün olmaz.
Əvvəla, göllərin qurudulmasının əsas məqsədlərindən biri adətən ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması və torpaq sahələrinin şəhər istifadəsinə verilməsidir.
Bəzi hallarda çirkli və ya dayanmış su hövzələri infeksiya mənbəyinə çevrilə bildiyi üçün onların təmizlənməsi və ya sahəsinin dəyişdirilməsi sanitariya baxımından müsbət nəticə verə bilər.
Eyni zamanda, bəzi ərazilərdə parkların salınması, yaşıllıqların artırılması şəhər mühitini yaxşılaşdırır və insanların istirahəti üçün yeni imkanlar yaradır.
Lakin göllərin tam və ya geniş miqyasda qurudulmasının ciddi ekoloji fəsadları da ola bilər. Göllər təbii ekosistemdir və orada yaşayan canlıların balansı, yeraltı suların səviyyəsi, torpağın rütubəti və mikroiqlimə təsiri var.
Bu su hövzələri yox olduqda ərazidə quruluq arta, tozlanma güclənə və hətta bəzi yerlərdə torpağın çökməsi və duzlaşma kimi problemlər yarana bilər. Həm də su balansının pozulması gələcəkdə daha böyük ekoloji risklər doğura bilər.
“Suyun səmərəli istifadəsi” baxımından isə gölləri qurutmaq hər zaman doğru həll deyil. Əksinə, düzgün yanaşma mövcud su resurslarını təmizləmək, onların idarə olunmasını yaxşılaşdırmaq və ekosistemi qorumaqdır.
Bəzi göllər təmizlənərək rekreasiya zonalarına çevrilə bilər, bəziləri isə təbii filtrasiya və ekoloji balans üçün saxlanıla bilər. Yəni əsas məsələ suyu “aradan qaldırmaq” yox, onu düzgün idarə etməkdir.
Ümumilikdə, göllərin taleyi barədə qərar verilərkən təkcə şəhərsalma ehtiyacları yox, həm də uzunmüddətli ekoloji nəticələr nəzərə alınmalıdır. Çünki qısamüddətli qazanc bəzən uzunmüddətli ekoloji problemlərlə nəticələnə bilər.
Məsələ ilə bağlı ekoloq Sadiq Həsənov Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:
"Abşeron yarımadasında, xüsusilə Bakı və ətraf ərazilərdə yerləşən göllərlə bağlı məlumatlar kifayət qədər məhduddur. Mövcud bəzi mənbələrə əsasən, bu ərazilərdə tarixən 250-300-dən artıq göl mövcud olmuşdur.
Həmin göllər əsasən təbii şəkildə formalaşmış, yağış suları və yeraltı (qrunt) sular hesabına yaranmışdır. Onlar, əsasən, relyefin nisbətən alçaq sahələrində — Xocəsən, Masazır, Xırdalan, Zığ, Nardaran, Kürdəxanı və Abşeronun digər yaşayış məntəqələrində yerləşmişdir.
Bu göllərin əhəmiyyətli hissəsi duzlu göllər olmuşdur. Məsələn, Zığ gölündə duzluluq səviyyəsi olduqca yüksəkdir. Bu hal həm yeraltı suların xüsusiyyətləri, həm də ərazinin geoloji quruluşu ilə bağlıdır.
Bununla belə, bəzi göllər şirin su ehtiyatı kimi də formalaşmış və ekosistemin mühüm elementi olmuşdur.
Xüsusilə, 2010-cu ildən sonra Bakı şəhərində aparılan sürətli və bəzən plansız tikinti işləri bir çox göllərin qurudulmasına və ya tamamilə məhv olmasına səbəb olmuşdur.
Təəssüf ki, bu proseslə bağlı Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və digər aidiyyəti qurumların açıq statistik məlumatları kifayət qədər geniş deyil.
Hazırda Abşeron yarımadasında müəyyən göllər hələ də mövcuddur. Bunlara Xocəsən, Masazır, Böyükşor, Qırmızı Puta, Yasamal (“Qanlı göl” kimi tanınan), həmçinin Pirşağı, Kürdəxanı, Bülbülə, Binəqədi, Zabrat və Zığ ərazilərində yerləşən gölləri aid etmək olar.
Lakin bir çox digər göllər tikinti fəaliyyəti nəticəsində qurudulmuş və onların ərazilərində yaşayış sahələri salınmışdır.
Tarixən bu göllər mühüm ekoloji funksiyaya malik olmuşdur. Yağıntılar zamanı artıq suların toplanaraq daşqın riskini azaltması, yeraltı su balansının tənzimlənməsi və bioloji müxtəlifliyin qorunması baxımından onların rolu böyük idi.
Bəzi göllərdə balıq növləri də mövcud olmuşdur ki, bu da həmin su hövzələrinin müəyyən dövrlərdə təmiz və həyat üçün yararlı olduğunu göstərir.
Lakin sonrakı dövrlərdə bu göllərin əksəriyyəti ciddi antropogen təsirlərə məruz qalmışdır. Xüsusilə, kanalizasiya və çirkab sularının birbaşa bu göllərə axıdılması onların ekoloji vəziyyətini kəskin şəkildə pisləşdirmişdir.
Böyükşor gölü də daxil olmaqla, bir çox su hövzəsi uzun illər ərzində çirklənmiş, nəticədə flora və fauna ciddi zərər görmüşdür.
Bundan əlavə, sovet dövründə neft hasilatı ilə bağlı yaranan lay sularının süni göllərə axıdılması da bu ərazilərin ekoloji tarazlığına mənfi təsir göstərmişdir.
Nəticə etibarilə, Bakı və Abşeron yarımadasında mövcud olmuş göllərin böyük bir hissəsi ya qurudulmuş, ya da çirklənərək istifadəyə yararsız hala düşmüşdür.
Son illərdə bəzi göllərin bərpası istiqamətində müəyyən tədbirlər həyata keçirilmişdir.
Məsələn, Böyükşor gölünün təmizlənməsi, Xocəsən və Zığ gölləri ətrafında aparılan işlər, həmçinin bəzi ərazilərdə göllərin qorunaraq ətrafında yaşıllıq zonalarının salınması bu istiqamətdə atılan müsbət addımlardır.
Bununla belə, artıq mövcud olmayan və ya qurudulmuş göllərlə bağlı dəqiq statistikanın olmaması ciddi problemlərdən biri olaraq qalır.
Gələcək perspektivdə Bakı şəhərində su ehtiyatlarının idarə olunması məsələsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Yağıntı sularının toplanması və istifadəsi üçün xüsusi rezervuarların yaradılması zəruri hesab olunur.
Bu istiqamətdə dövlət səviyyəsində də müəyyən təşəbbüslər irəli sürülmüşdür. Müvafiq filtrasiya proseslərindən sonra yağış sularının həm içməli, həm də texniki və yaşıllaşdırma məqsədləri üçün istifadəsi mümkündür.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, Tehran, İstanbul kimi iri şəhərlərdə yağış sularından səmərəli istifadə geniş yayılmışdır.
Bu baxımdan, Bakı şəhərində də oxşar yanaşmaların tətbiqi həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edə bilər".
Elmir Heydərli
12:00 27.04.2026
Oxunuş sayı: 661
