Xarici xəbərlər

ABŞ TRIPP İnkişaf Şirkətinin 74, Ermənistan isə 26 faiz payını alacaq: Ermənistan-ABŞ birgə bəyanatı

Ermənistan və ABŞ hökumətləri “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp yolu” (TRIPP) (Zəngəzur dəhlizi-red.) layihəsinin Ermənistan-ABŞ çərçivəsində icrasının dərc olunması ilə bağlı birgə bəyanat yayıblar.

Crossmedia.az xəbər verir ki, bəyanatda Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun Vaşinqtonda görüş keçirdikləri və “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp yolu” (TRIPP) layihəsinin icra çərçivəsini elan etdikləri qeyd edilib.

Bildirilib ki, bu sənəd 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə götürülmüş öhdəliklərin həyata keçirilməsi istiqamətində yeni addımdır və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təşviqinə xidmət edir.

“Çərçivə TRIPP-in işə salınmasının konkret yolunu müəyyən edir və Ermənistan ərazisindən maneəsiz, multimodal tranzit əlaqəliliyinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirərək və Trans-Xəzər ticarət marşrutunun həyati həlqəsini formalaşdıraraq, TRIPP-in Ermənistan üçün beynəlxalq və daxili əlaqəlilik baxımından qarşılıqlı faydalar yaradacağı gözlənilir.

2025-ci il avqustun 8-də Prezident Trampın ev sahibliyi etdiyi tarixi Sülh Sammitində təsdiqlənmiş prinsipləri əks etdirən TRIPP-in icra çərçivəsi, layihənin ümumi uğuru üçün suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və qarşılıqlılığın vacibliyini vurğulayır”, - deyə bəyanatda bildirilib.

Vurğulanıb ki, TRIPP-in yekun məqsədi Ermənistan və Azərbaycanın rifahını və təhlükəsizliyini möhkəmləndirmək, regional ticarət və əlaqəliliyi genişləndirməklə Amerika ticarətini təşviq etmək, həmçinin Mərkəzi Asiyanı və Xəzər hövzəsini Avropa ilə birləşdirən yeni tranzit imkanları yaratmaqdır.

TRIPP-in icra çərçivəsi

Bu sənəd “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp yolu” (TRIPP) layihəsinin icra çərçivəsini müəyyən edir. Bu çərçivə Ermənistan və ya ABŞ üçün hüquqi öhdəliklər yaratmır və yaratmaq məqsədi daşımır.

Ümumi təsvir

Avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə Ermənistanın Baş naziri və Azərbaycanın Prezidenti Birgə Bəyannaməni imzalayıblar və bu sənəd daxili, ikitərəfli və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin açılması üçün əsas yaradıb. TRIPP-in icra çərçivəsi layihənin yaradılmasına dair əlavə detalları müəyyən edir və Birgə Bəyannamənin məqsədlərini irəli aparır”, - deyə birgə bəyanatda bildirilib.

Qeyd edilib ki, TRIPP Ermənistan ərazisində maneəsiz, multimodal tranzit əlaqəliliyinin yaradılmasına yönəlib və dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında regional sülhü, sabitliyi və inteqrasiyanı təşviq edir.

“Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirərək və Trans-Xəzər ticarət marşrutunda həyati həlqə yaradaraq, layihənin Ermənistan üçün beynəlxalq və daxili əlaqəlilik baxımından qarşılıqlı faydalar gətirəcəyi gözlənilir.

TRIPP vasitəsilə ABŞ aşağıdakı məqsədlərə nail olmağa çalışır:

– 8 avqust Birgə Bəyannaməsi əsasında davamlı sülhə doğru irəliləyişi təmin etmək,

– Cənubi Qafqazda sülhü, sabitliyi və rifahı təşviq etmək məqsədilə kommunikasiya, ticarət və əlaqəliliyi açmaq,

– Trans-Xəzər regionunda bazarlara çıxışı və həyati əhəmiyyətli təchizat zəncirlərini genişləndirmək,

– rifah yolu ilə qurulan sülh nümunəsini dünyaya təqdim etmək.

TRIPP vasitəsilə Ermənistan aşağıdakılara nail olmağı hədəfləyir:

– Ermənistanın regional tranzit və iqtisadi mərkəz kimi rolunu genişləndirmək,

– Ermənistanın infrastrukturuna xarici investisiyaları cəlb etmək,

– müasir sərhəd idarəçiliyi və ticarətin asanlaşdırılması üzrə institusional imkanlar yaratmaq,

– Ermənistan üçün dayanıqlı gəlir axınları və satınalma hüquqları formalaşdırmaq,

– ABŞ ilə strateji tərəfdaşlığı gücləndirmək,

– regional inteqrasiya və nizamlanmaya töhfə vermək,

– Ermənistanın ixrac potensialını yeni bazarlara çıxarmaq”, - deyə bəyanatda yazılıb.

Vurğulanıb ki, TRIPP vasitəsilə ABŞ üçün gözlənilən faydalar bunlardır:

– ABŞ investisiyaları, biznesi və məhsulları üçün yeni bazarların açılması,

– xammalın, kritik mineralların və nadir metalların ABŞ bazarlarına çatdırılmasını təmin edən regional ticarət əlaqəliliyi,

– ABŞ, Avropa və Asiya arasında əlavə ticarət marşrutlarının yaradılması və insanların və malların geosiyasi dəyişikliklərdən asılı olmayaraq hərəkət edə bilməsinin təmin edilməsi.

“TRIPP vasitəsilə Ermənistan və Ermənistan xalqı üçün gözlənilən faydalar bunlardır:

– məşğulluq: ixtisaslı Ermənistan vətəndaşları üçün iş imkanları,

– birgə müəssisələr: beynəlxalq və Ermənistan şirkətləri arasında əməkdaşlıq imkanları,

– texnologiya transferi: Ermənistan şirkətləri üçün bacarıqların inkişafı,

– təlim: Ermənistan işçi qüvvəsinin bacarıqlarının artırılması,

– regionda yenidən investisiya.

Ermənistanın öhdəlikləri

Ermənistan TRIPP-in milli maraqlara xidmət edən strateji təşəbbüs kimi uğur qazanmasına sadiqdir və aşağıdakı addımları atmağı planlaşdırır:

– TRIPP İnkişaf Şirkəti ilə tam əməkdaşlıq və dəstək göstərmək,

– Ermənistan hökumət qurumları arasında effektiv koordinasiyanı təmin etmək,

– icazə, təsdiq və tənzimləyici proseslərin vaxtında həyata keçirilməsini asanlaşdırmaq,

– ABŞ tərəfdaşları ilə açıq kommunikasiya saxlamaq,

– TRIPP-in tam potensialının reallaşdırılması üçün regional nizamlanma istiqamətində çalışmaq,

– Ermənistan qanunları, qaydaları və beynəlxalq razılaşmalar əsasında və beynəlxalq standartlara uyğun olaraq insanlar, nəqliyyat vasitələri və mallar üçün, o cümlədən Azərbaycan ilə onun Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında iki istiqamətli hərəkətə dair diferensial prosedurlar hazırlamaq”, - bəyanatda bildirilib.

Bəyanatda TRIPP-in uğuru şərtlərindən də bəhs edilib.

“Uğurun şərtləri

Ermənistan və ABŞ qəbul edirlər ki, TRIPP-in uğuru aşağıdakılardan asılıdır:

– Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün daha da institusionallaşdırılması,

– Ermənistan–Türkiyə münasibətlərinin tam normallaşdırılması istiqamətində irəliləyiş,

– ABŞ-nin davamlı iştirakı,

– regional əməkdaşlıq və sabitlik,

– Ermənistan institutlarının imkanlarının səmərəli şəkildə inkişaf etdirilməsi.

Strateji tərəfdaşlıq

TRIPP Ermənistan ilə ABŞ arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsinin təzahürüdür”, - deyə bəyanatda yazılıb.

Qeyd edilib ki, Ermənistan bu layihəni infrastrukturun inkişafı, iqtisadi tərəqqi və regional inteqrasiya üçün uzunmüddətli əməkdaşlığın əsası kimi qiymətləndirir.

“TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılması

TRIPP Ermənistan ərazisində nəzərdə tutulan tranzit marşrutları çərçivəsində, gələcəkdə dəqiqləşdiriləcək yerləşmə nöqtələrində həyata keçirilməlidir və proqramın bütün əhatə dairəsi üzrə Ermənistanın suveren ərazisində tam suverenliyi qorunmalıdır. ABŞ-nin nəzarət payı və prinsipial məsələlərdə Ermənistanın nəzarəti ilə fəaliyyət göstərəcək TRIPP İnkişaf Şirkəti TRIPP infrastrukturunun inkişafını və icrasını təmin etməyi hədəfləyir.

Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılmasına icazə verməyi və onu dəstəkləməyi planlaşdırır. Şirkətin TRIPP-in inkişafına cavabdeh olacağı və ona 49 il ilkin müddətə tikinti (inkişaf) hüququ veriləcəyi gözlənilir. Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinin 74% payını ABŞ-a təklif etməyi və 26% payı özündə saxlamağı nəzərdə tutur. Bu əməkdaşlığın daha 50 il uzadılması və Ermənistan hökumətinə əlavə mülkiyyət verilməklə onun payının 49%-ə çatdırılması gözlənilir”, - deyə birgə bəyanatda yazılıb.

Bildirilib ki, TRIPP İnkişaf Şirkətinin səhmdarlarının dəyişdirilməsi (o cümlədən payların satışı, bağışlanması, birləşməsi, ayrılması, yenidən təşkili və ya hər hansı digər hüquqi və ya faktiki əməliyyat) və son benefisiar sahiblərin dəyişməsi Ermənistan və ABŞ hökumətləri ilə əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır.

“Ermənistan və ABŞ TRIPP İnkişaf Şirkətinin korporativ strukturunun formalaşdırılması istiqamətində birgə işləməyi planlaşdırırlar. Strukturun aşağıdakı məsələləri əks etdirməsi gözlənilir: 1) multimodal tranzit marşrutunun istismarına dair ayrı-ayrı xüsusi qərar və məsələlərdə Ermənistan və ABŞ hökumətlərinin iştirakı, 2) ABŞ-nin ilkin investisiyası müqabilində maliyyə gəlirləri və ya ABŞ hökuməti və ya ABŞ şirkətləri üçün digər iqtisadi faydalar.

Dəqiqləşdirilmiş prinsipial məsələlər çərçivəsinə daxil olan müəyyən həssas mövzular üzrə qərarların Ermənistan-ABŞ Birgə Rəhbər Komitəsi vasitəsilə birgə qəbul edilməsi nəzərdə tutulur.

TRIPP İnkişaf Şirkətinin TRIPP-in dəmir yolu və avtomobil yolu layihələrini birbaşa həyata keçirməsi, həmçinin TRIPP-in digər komponentləri üçün törəmə müəssisələr və ya xüsusi təyinatlı təşkilatlar yaratması gözlənilir”, - deyə bəyanatda bildirilib.

Qeyd edilib ki, TRIPP İnkişaf Şirkətində Ermənistanın payı aşağıdakı sahələrdəki töhfələrini əks etdirir:

– tranzit marşrutları çərçivəsində torpaqdan istifadə (tikinti) hüquqları,

– mövcud infrastruktur aktivləri (sonrakı müzakirəyə tabedir),

– tənzimləyici dəstək və icazələrin sürətləndirilmiş prosedurları,

– sərhəd və gömrük infrastrukturu ilə bağlı qeyri-pul töhfələri,

– zərurət olduqda nağd investisiyalar.

“Hər bir ölkə TRIPP-in icrasının əsas koordinatoru qismində yüksək vəzifəli dövlət məmurunu təyin etməyi planlaşdırır. Bu şəxs qurumlararası koordinasiyaya cavabdeh olacaq və TRIPP İnkişaf Şirkəti ilə əsas əlaqələndirici kimi çıxış edəcək.

Tikinti (inkişaf) hüquqlarının verilməsi

Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinə aşağıdakı müstəsna hüquqları verməyi planlaşdırır:

– müəyyən edilmiş tranzit marşrutları çərçivəsində multimodal tranzit infrastrukturunu planlaşdırmaq, layihələndirmək, inkişaf etdirmək, tikmək, istismar etmək və saxlamaq,

– konkret infrastruktur layihələri üçün xüsusi təyinatlı təşkilatlar yaratmaq,

– tikinti şirkətləri, operatorlar və xidmət göstərənlərlə müqavilələr bağlamaq,

– infrastruktur fəaliyyətlərindən gəlir yaratmaq və toplamaq,

– TRIPP marşrutunu inteqrasiya olunmuş sistemin bir hissəsi kimi idarə etmək.

Tikinti (inkişaf) hüquqları aşağıdakıları əhatə edə bilər, lakin bunlarla məhdudlaşmır:

– dəmir yolu infrastrukturu: dəmir yolları, terminallar, stansiyalar, hərəkətli heyət qurğuları,

– avtomobil yolu infrastrukturu: magistrallar, yollar, körpülər, tunellər,

– enerji infrastrukturu: elektrik ötürmə sistemləri, neft kəmərləri, qaz kəmərləri,

– rəqəmsal infrastrukturlar: fiber-optik şəbəkələr,

– dəstəkləyici infrastrukturlar: inzibati binalar, kommunal xidmətlər, Ermənistan qanunvericiliyinə uyğun olaraq təhlükəsizlik və mühafizə sistemləri”, - deyə birgə bəyanatda vurğulanıb.

Bildirilib ki, TRIPP İnkişaf Şirkəti müxtəlif mənbələrdən gəlir toplaya və saxlaya bilər, bu mənbələrə aşağıdakılar daxildir, lakin bunlarla məhdudlaşmır:

– infrastrukturdan istifadə haqları,

– tranzit marşrutu çərçivəsində kommersiya fəaliyyəti,

– əmlakın icarəsi və inkişafı,

– xidmət haqları,

– xüsusi təyinatlı təşkilatlardan əldə edilən gəlirlərin payları.

“Ermənistan açıq şəkildə özündə saxlayır:

– TRIPP-in bütün əhatə dairəsi üzrə Ermənistanın suveren ərazisində tam suverenlik və ərazi bütövlüyünə əsaslanan qanunvericilik, tənzimləyici və məhkəmə yurisdiksiyasını, o cümlədən Ermənistanın daxili qanunlarına və beynəlxalq sazişlərinə uyğun olaraq qanun və qaydaları tətbiq etmək səlahiyyətini,

– milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə fəaliyyəti üzərində nəzarəti,

– TRIPP çərçivəsində ticarət və tranzit üzərində gömrük və sərhəd nəzarəti yurisdiksiyasını,

– vergilər, gömrük rüsumları və ticarət və tranzitlə bağlı digər məcburi ödənişlər üzərində yurisdiksiyanı,

– Ermənistanın suveren ərazisində bütün sahələrə çıxış hüququnu,

– Ermənistanın suveren ərazisində tranzit marşrutunun bütün hissələrində Ermənistan qanunlarını tətbiq etmək səlahiyyətini”, - deyə bəyanatda qeyd edilib.

Bəyanatda xüsusi təyinatlı təşkilatlardan da bəhs edilib.

“Xüsusi təyinatlı təşkilatlar

TRIPP İnkişaf Şirkətinin TRIPP-in dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərini birbaşa həyata keçirməklə yanaşı, əlavə araşdırma və təhlillərdən asılı olaraq iri infrastruktur komponentləri üçün ayrıca hüquqi strukturlar yaratması gözlənilir. Hər bir təşkilatın konkret infrastruktur növünə və strateji mülahizələrə uyğun idarəetmə, maliyyələşdirmə və istismar modellərinə malik olacağı nəzərdə tutulur. Bütün xüsusi təyinatlı təşkilatlar ilkin mərhələdə TRIPP İnkişaf Şirkəti tərəfindən yaradılmalıdır, bu, özəl sektorun investisiya imkanlarının sonrakı mərhələlərdə, hər bir hal üzrə ayrıca müzakirə oluna biləcəyi anlayışı ilə edilir.

Sərhəd təhlükəsizliyi və gömrük nəzarəti

Əsas prinsiplər

Ermənistanın sərhəd və gömrük əməliyyatları üzərində suverenliyi və yurisdiksiyası mütləqdir və müzakirə mövzusu deyil”, - deyə birgə bəyanatda vurğulanıb.

Qeyd edilib ki, sərhəd və gömrük fəaliyyətlərinin hamısının beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhəd idarəçiliyi standartlarına uyğun şəkildə, 8 avqust Bəyannaməsinin prinsipləri qorunmaqla və “front ofis - bek ofis” (qəbul - ofis) əməliyyat modeli tətbiq edilərək həyata keçirilməsi gözlənilir.

“Sərhədlərin kompleks idarə olunması

Ermənistan sərhədlərin kompleks idarə olunmasının müasir təcrübələrini inkişaf etdirməyi və tətbiq etməyi davam etdirməyi planlaşdırır. ABŞ bu prosesə texniki yardım göstərməklə, o cümlədən aşağıdakılar vasitəsilə dəstək verə bilər:

– risklərə əsaslanan yoxlama və gömrük rəsmiləşdirilməsi prosedurları,

– müasir yoxlama texnologiyaları,

– rəqəmsal gömrük və sərhəd sistemləri,

– əlaqələndirilmiş qurumlararası proseslər,

– Ermənistan xidmət əməkdaşlarının peşəkar bacarıqlarının inkişafı”, - deyə bəyanatda bildirilib.

Birgə bəyanatda pilot layihələr də qeyd edilib.

“Pilot layihələr

Ermənistan aşağıdakıların optimallaşdırılması məqsədilə pilot layihələr həyata keçirməyi planlaşdırır:

– gömrük üzrə ilkin rəsmiləşdirmə prosedurları,

– rəqəmsallaşdırılmış sənəd dövriyyəsi və emalı,

– “bir dayanacaq” sərhəd məntəqəsi konsepsiyaları,

– texnologiyaların tətbiqi ilə risklərin qiymətləndirilməsi,

– qonşu ölkələrlə əlaqələndirilmiş sərhəd idarəçiliyi.

“Front ofis - bek ofis” əməliyyat modeli

Gözlənilir ki, Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası qorunmaqla, TRIPP-in səmərəliliyini artırmaq məqsədilə rəqəmsal alətlərdən istifadə etməklə maneəsiz əlaqəni asanlaşdıran “front ofis - bek ofis” modeli tətbiq ediləcək.

“Front ofis” (üçüncü tərəf operatorları)

TRIPP İnkişaf Şirkəti ilə müqavilə bağlamış özəl operatorların müştərilərlə birbaşa ünsiyyətdə aşağıdakı xidmətləri göstərəcəyi nəzərdə tutulur:

– yoxlama üçün sənədlərin ilkin toplanması,

– istifadəçilər üçün məlumat və bələdçiliyin təqdim edilməsi,

– ticarət və tranzit üzrə ödənişlərin toplanması və ödənişlərin emalı. Ermənistanın vergiləri, gömrük rüsumları və digər məcburi ödənişləri qüvvədə olan qanunvericiliyə və fiskal prosedurlara uyğun olaraq birbaşa Ermənistanın dövlət büdcəsinə ödənilməlidir,

– asanlaşdırma və koordinasiya,

– inzibati dəstək”, - deyə bəyanatda bildirilib.

Qeyd edilib ki, Ermənistanın gömrük və sərhəd rəsmiləri bütün suveren səlahiyyətləri Ermənistanın daxili qanunvericiliyinə və beynəlxalq sazişlərinə uyğun olaraq həyata keçirirlər.

“Bek ofis” (Ermənistanın dövlət orqanları)

Ermənistanın gömrük və sərhəd rəsmiləri bütün suveren səlahiyyətləri Ermənistanın daxili qanunvericiliyinə və beynəlxalq sazişlərinə uyğun olaraq həyata keçirirlər:

– gömrük üzrə yekun qərarlar və rəsmiləşdirmə,

– təhlükəsizlik yoxlamaları və icrası,

– miqrasiya nəzarəti,

– hüquq-mühafizə tədbirləri,

– icazə və təsdiqlər,

– baxış və yoxlama.

Aydın yurisdiksiya

– “Front ofis” operatorları dəstək göstərir, qərar qəbul etmirlər,

– Ermənistan rəsmiləri Ermənistanın bütün sərhəd və gömrük obyektlərində fiziki mövcudluqlarını təmin edirlər,

– suveren funksiyaların heç bir şəkildə kənara verilməsi həyata keçirilmir”, - deyə bəyanatda vurğulanıb.

Birgə bəyanatda gömrük prosedurları da qeyd edilib.

“Gömrük prosedurları

Ermənistan aşağıdakıların inkişafını və tətbiqini davam etdirəcək:

– risklərə əsaslanan selektivlik: yüklərin mərkəzləşdirilmiş fiziki baxışlarla müasir yoxlanılması,

– tranzit rejimi: müvafiq plomblaşdırma və izlənə bilənliklə tranzit yüklər üçün səmərəli prosedurlar,

– gəlişdən əvvəl emal: sənədlərin elektron təqdimatı və emalı,

– “bir pəncərə” sistemləri: ticarət sənədləri üçün inteqrasiya olunmuş platformalar,

– uyğunlaşdırılmış prosedurlar: beynəlxalq gömrük standartlarına uyğunlaşdırma.

Təhlükəsizlik tədbirləri

– Ermənistan öz suveren ərazisində tam yurisdiksiyanı saxlayır,

– infrastruktur təhlükəsizliyi layihələri Ermənistanın təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təsdiqlənməlidir,

– bütün fövqəladə hallarda Ermənistan hakimiyyətinin üstün səlahiyyətləri mövcuddur,

– özəl əməliyyat təhlükəsizliyi əməkdaşları Ermənistan tərəfindən lisenziyalaşdırılmaq şərti ilə işə qəbul edilə bilərlər”, - deyə bəyanatda bildirilib.

Bəyanatda, həmçinn məlumat sistemləri və suverenlikdən bəhs edilib.

“Məlumat sistemləri və suverenlik

– sərhəd və gömrük idarəçiliyi üçün müasir informasiya sistemləri quraşdırılacaq,

– bütün dövlət məlumat sistemləri Ermənistanın suveren nəzarəti altında qalacaq,

– xarici qurumlarla məlumat mübadiləsi müvafiq hüquqi çərçivələr tələb edir,

– kibertəhlükəsizlik standartları beynəlxalq ən yaxşı təcrübəyə uyğun olacaq,

– şəxsi məlumatların emalı Ermənistan qanunvericiliyinə uyğun həyata keçiriləcək.

Təlim və bacarıqların inkişafı

Birləşmiş Ştatlar müvafiq resursların mövcudluğu halında Ermənistanın sərhəd və gömrük personalının hərtərəfli təliminə və bacarıqlarının inkişafına dəstək göstərməyi planlaşdırır. Bu çərçivədə aşağıdakılar nəzərdə tutulur: