Gündəm,Çarpaz baxış
Komitə sədri: BMT Böyük Qayıdış prosesinə dəstək göstərə bilər– MÜSAHİBƏ
Azərbaycanın BMT-yə üzvlüyü, təşkilatın qəbul etdiyi qətnamələrin icrası və Qarabağ münaqişəsi dövründə beynəlxalq qurumların fəaliyyəti ölkənin müasir siyasi tarixinin mühüm məsələlərindəndir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra qlobal təhlükəsizliyin əsas zəmanətçisi kimi formalaşan BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd məlum qətnaməsinin otuz ilə yaxın kağız üzərində qalması, eləcə də böyük güclərin regiondakı geosiyasi maraqları ucbatından beynəlxalq hüququn işləksiz hala salınması acı tarixi reallıq idi. Lakin Azərbaycanın 2020-ci ildə öz hərbi-siyasi gücü, Ali Baş Komandanın qətiyyəti və ordusunun iradəsi ilə BMT qətnamələrini təkbaşına icra edərək ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi qlobal təhlükəsizlik sistemində yeni bir era açdı. İndi – post-münaqişə reallıqlarının hökm sürdüyü, regional kommunikasiyaların bərpa edildiyi və işğaldan azad olunmuş torpaqlarda misilsiz quruculuq işlərinin aparıldığı bir vaxtda BMT-nin sülh quruculuğu, beynəlxalq həmrəylik və Böyük Qayıdış prosesindəki rolu dərəcəsincə yenidən aktuallaşır. İşğal dövründə seyrçi mövqeyi ilə yadda qalan beynəlxalq birliyin sülh mərhələsində BMT platforması vasitəsilə Bakının təşəbbüslərinə verəcəyi dəstək həm də təşkilatın zədələnmiş reputasiyasının bərpası üçün mühüm sınaqdır.
Crossmedia.az-ın müsahibi Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Orucdur. O, BMT-nin Azərbaycanla bağlı fəaliyyətini, təşkilatın qətnamələrinin icrası məsələsini, eləcə də Qarabağda bərpa-quruculuq işlərinə və sülh prosesinə beynəlxalq dəstəyin əhəmiyyətini şərh edib.
– Azərbaycanın BMT-yə üzvlüyü və təşkilatın ölkəmizlə bağlı qəbul etdiyi qətnamələr müstəqillik tariximiz baxımından necə qiymətləndirilməlidir?
– Bu suala cavab verən hər bir azərbaycanlı, şübhəsiz ki, ilk növbədə 1992-ci ildə ölkəmizin BMT tərəfindən tanınmasını və təşkilata üzv qəbul olunmasını, sonra isə qəbul edilən qətnamələri qiymətləndirir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqil respublikalara çevrilməyimiz beynəlxalq təşkilatlardan müxtəlif məsələlərə münasibətdə fəal mövqe gözləməyimizə əsas verirdi. BMT ilk dövrdə məruz qaldığımız təcavüzə münasibətdə humanitar yardımların göstərilməsində, eləcə də müxtəlif qərar və qətnamələrin qəbulunda mühüm rol oynamışdı.
Biz yaxşı xatırlayırıq ki, nə Ayaz Mütəllibov, nə də Əbülfəz Elçibəy hakimiyyətdə olduqları dövrdə bu mühüm beynəlxalq tribunadan istifadə edə bildilər. Həmin illərdə Azərbaycan daxili parçalanma və xaos içərisində idi, xarici dövlətlərlə münasibətlərimiz də lazımi səviyyədə qurulmamışdı. Beynəlxalq maraqlarımızla bağlı yanaşmalar da yetərincə formalaşmamışdı. Halbuki həmin dövrdə ölkə rəhbərliyinin və ya xarici siyasət təmsilçilərinin Nyu-Yorka gedərək dünya ictimaiyyətinə müraciət etməsi müəyyən təsir göstərə bilərdi.
– Bəs Ulu Öndər Heydər Əliyevin BMT tribunasından çıxışını və təşkilatın qətnamələrinin icrası məsələsini necə dəyərləndirirsiniz?
– Azərbaycanın BMT-də təmsilçiliyinin və iradəsinin qlobal səviyyədə nümayişi Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra mümkün oldu. 1994-cü ildə Heydər Əliyev həmin tribunadan çıxış edərək strateji yol xəritəsi ortaya qoydu. O, BMT-nin nüfuzunun qorunmasını istəyənlərin qəbul edilən qərarların icrasına çalışmalı olduğunu vurğulamışdı. Azərbaycanın Ermənistanla dialoqa hazır olduğunu bildirməklə yanaşı, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik kimi fundamental prinsiplərin qorunmasının vacibliyini diqqətə çatdırmışdı.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılan BMT-nin əsas məqsədlərindən biri münaqişələrin qarşısını almaq və xalqların təhlükəsizliyini təmin etmək idi. Lakin Qarabağ münaqişəsi zamanı bunun əksini gördük. BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olan ABŞ, Rusiya və Fransa arasında region uğrunda rəqabət, təsir dairələrinin bölüşdürülməsi və Cənubi Qafqazda üstünlük əldə etmək istəyi münaqişənin həllini arxa plana keçirirdi.
– Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi BMT-nin beynəlxalq təhlükəsizlik sistemindəki roluna hansı mesajı verir?
– Hesab edirəm ki, 2020-ci ildən sonra Azərbaycan dövləti, onun lideri, xalqı və ordusunun iradəsi ilə BMT qətnamələrinin icrası təmin olundu və bu, yeni təhlükəsizlik sisteminin qurulması baxımından mühüm rol oynadı. Azərbaycan xalqının öz ərazi bütövlüyünü təmin etməsi və suverenliyini bərpa etməsi yeni təhlükəsizlik modelinin formalaşmasına zəmin yaratdı.
1990-cı illərin geosiyasi yanaşmaları və ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti, fikrimcə, mövcud məğlubiyyət reallığının qorunmasına xidmət edirdi. Münaqişənin davam etməsi müəyyən dövlətlərin regiondakı maraqları ilə uzlaşırdı. Sonrakı dövrdə BMT səviyyəsində humanitar yardımların miqyası da azaldı. Azərbaycan problemlərini öz gücü ilə həll etməyə çalışırdı, ama bir milyona yaxın məcburi köçkünün mövcudluğu ciddi reallıq olaraq qalırdı.
Düşünürəm ki, BMT-nin 81-ci sessiyası Azərbaycanın iradəsinin və qələbəsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından əlamətdar ola bilərdi. BMT-nin baş katibinin ölkəmizə səfəri də bu reallıqların dünya ictimaiyyətinə çatdırılması üçün imkan yaradırdı. Təşkilatın yüzdən çox qurum və alt strukturu mövcuddur. Azərbaycanın təcrübəsi, ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi və bunun yaratdığı yeni reallıqlar BMT-nin qlobal gündəliyində daha geniş yer almalı idi.
– Qarabağda sülh quruculuğu və regional kommunikasiyaların açılması prosesində BMT hansı rolu oynaya bilər?
– BMT-nin qətnamələrinin icra olunmaması təşkilatın nüfuzuna ciddi zərbə vurur. Müxtəlif yeni ittifaqların və hərbi birliklərin meydana çıxması da beynəlxalq təhlükəsizlik sistemindəki problemlərin göstəricisidir. Bununla belə, Azərbaycanın sülh quruculuğu prosesi BMT-nin gündəliyinə daxil edilə bilər. Təşkilatın müvafiq qurumları humanitar, iqtisadi və sosial layihələrlə, eləcə də düşmənçiliyin aradan qaldırılmasına yönələn təşəbbüslərlə prosesə töhfə verə bilərlər.
Regional kommunikasiyaların açılması da BMT-nin gündəliyində mühüm yer tuta bilər. Cənubi Qafqazda iqtisadi və ticarət əlaqələrinin qurulması, regionun vahid iqtisadi məkan kimi inkişafı və uzun əsrlərdən bəri davam edən düşmənçiliyin aradan qaldırılması dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə xidmət edər. Müharibə və işğal dövründə lazımi təsir göstərə bilməyən beynəlxalq təşkilat heç olmasa sülh mərhələsində Azərbaycanın təşəbbüslərini dəstəkləməli və bu prosesə yardımçı olmalıdır.
– Böyük Qayıdış prosesinə beynəlxalq dəstəyin artırılması üçün hansı addımlar atıla bilər?
– BMT bu prosesə dəstək çağırışları edə bilər. Zəngilandan Kəlbəcərə qədər geniş ərazidə aparılan quruculuq işləri, yeni kəndlərin, qəsəbələrin və şəhərlərin salınması, infrastrukturun yaradılması beynəlxalq dəstəyə ehtiyac yaradır.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-nin həyata keçirdiyi Marşal planı Avropanın, o cümlədən Almaniyanın bərpasına böyük töhfə vermişdi. Burada söhbət təkcə iqtisadi yardımdan deyil, həm də beynəlxalq həmrəyliyin ifadəsindən gedirdi. İndiki şəraitdə Qarabağa qayıdış prosesi də BMT-nin gündəliyində ön sıralarda yer ala bilər.
Parlamentdəki çıxışımda da təklif etmişdim ki, iyulun 19-u — torpaqlarımıza qayıdışın ilk hadisəsinin baş verdiyi tarix — beynəlxalq səviyyədə qeyd olunan günə çevrilsin. BMT müxtəlif sahələr üzrə simvolik tarixlər elan edir. Böyük Qayıdışın belə bir gün kimi tanınması həm Azərbaycan xalqına beynəlxalq həmrəyliyin ifadəsi, həm də dünyada davam edən münaqişələrin gələcəyinə təsir göstərə biləcək təşəbbüs olardı. Bu, qlobal təhlükəsizliyə töhfə verməklə yanaşı, BMT-nin öz beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə də xidmət edə bilər.
Zeynəb Həsən
13:24 24.10.2026
Oxunuş sayı: 146
