“Azərbaycanda seysmologiya elminin inkişafı: proqnozlaşdırmadan akademik tədqiqatlaradək” mövzusunda respublika konfransı keçirilib
Oktyabrın 20-də AMEA Rəyasət Heyəti və AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin birgə təşkilatçılığı ilə “Azərbaycanda seysmologiya elminin inkişafı: proqnozlaşdırmadan akademik tədqiqatlaradək” mövzusunda respublika elmi konfransı keçirilib.
Crossmedia.az xəbər verir ki, AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasında keçirilən tədbirdə əvvəlcə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin büstü önünə gül dəstəsi qoyulub, Ulu Öndərin əziz xatirəsi anılıb.
Konfrans çərçivəsində Azərbaycanda aparılan seysmik müşahidələr zamanı istifadə olunan cihaz və avadanlıqların sərgisi də təşkil edilib. Tədbir iştirakçıları sərgi ilə tanış olublar.
Tədbiri giriş nitqi ilə açan AMEA-nın prezidenti akademik İsa Həbibbəyli konfransın əhəmiyyətindən danışaraq Seysmoloji Mərkəzin ölkəmizdə zəlzələlərin proqnozlaşdırılması, əhalinin maarifləndirilməsi, seysmologiya elminin inkişafı, bu sahədə elmi-tədqiqat istiqamətlərinin genişləndirilməsi və mütəxəssis hazırlığı sahəsində gördüyü işlərə diqqət çəkib.
Akademik İsa Həbibbəyli bildirib ki, AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin baş direktoru Qurban Yetirmişli və qurumun mütəxəssisləri zəlzələ baş verən andan etibarən cəmiyyətə məlumat verir, hadisənin mahiyyəti, əhatə dairəsi, nəticələri və mövcud risklər barədə maarifləndirmə işi aparırlar.
Son illərdə Mərkəzdə aparılan elmi-tədqiqat istiqamətlərinin genişləndirildiyini, xüsusilə bioseysmologiya üzrə araşdırmaların aparıldığını deyən AMEA rəhbəri bu kimi addımların Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin yeniləşməsinin və inkişafının göstəricisi olduğunu söyləyib. Diqqətə çatdırıb ki, Mərkəz dünyanın müxtəlif seysmoloji xidmət qurumlarının təcrübəsini öyrənərək bu təcrübəni ölkənin reallıqlarını nəzərə almaqla tətbiq edir. Mərkəzin elmi fəaliyyətinin nəticələrinin Akademiyada mütəmadi şəkildə müzakirə olunduğunu və bu proseslərdə iştirak etdiyini bildirən akademik İsa Həbibbəyli müəssisə kollektivinin qarşıya qoyulan vəzifələri uğurla yerinə yetirdiyini deyib.
AMEA prezidenti bildirib ki, Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin ölkə ərazisində 80-dən çox seysmoloji stansiyası fəaliyyət göstərir və həmin stansiyalarda qeydə alınan siqnallar və dalğalar elmi emaldan və tədqiqat süzgəcindən keçirildikdən sonra elmi məlumatlara çevrilir. AMEA rəhbərinin sözlərinə görə, Mərkəzdə bu məlumatların kompleks şəkildə qəbul edilməsi, emalı, hesablanması, təhlili və proqnozlaşdırılması üçün müvafiq elmi sistem mövcuddur.
Akademik İsa Həbibbəylinin sözlərinə görə, Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi elmi nəşrlər və beynəlxalq elmi bazalarda təmsilçilik baxımından da mühüm nəticələr əldə edib və Mərkəz iki il ardıcıl olaraq Akademiya üzrə yüksək impakt faktorlu elmi nəşrlərdə dərc olunan məqalələrin nəticələrinə görə birinci və ikinci yerləri tutub.
AMEA prezidenti bildirib ki, Akademiyanın üç elmi nəşri Türkiyənin “Dərgi Park” elmi jurnallar şəbəkəsinə daxil edilib və sözügedən nəşrlər sırasında Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin sərgidə nümayiş olunan jurnalı da var.
Seysmologiya sahəsində gənc mütəxəssislərin hazırlığına ehtiyac olduğunu vurğulayan AMEA rəhbəri qeyd edib ki, hazırkı şəraitdə Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi üçün kadr hazırlığının həyata keçirilməsi məqsədilə universitetlərin geologiya kafedraları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacib məsələlərdən biridir.
Akademik İsa Həbibbəyli bugünkü tədbirin Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin elmi əlaqələrinin genişlənməsinə, əldə olunan elmi nailiyyətlərin cəmiyyətə çatdırılmasına və qurumun gələcək inkişafına stimul verəcəyinə inamını ifadə edib, konfransın işinə uğurlar arzulayıb.
Tədbirdə çıxış edən AMEA-nın vitse-prezidenti, AMEA-nın Yer Elmləri Bölməsinin Elmi şurasının sədri akademik İbrahim Quliyev son illərdə ölkəmizdə seysmologiya sahəsində əldə olunan nəticələrdən, Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin uğurlarından qürur hissi keçirdiyini söyləyib. Onun sözlərinə görə, Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi təkcə Azərbaycanda deyil, keçmiş Sovet məkanında və Yaxın Şərqdə ən qabaqcıl qurumlardan biri kimi qəbul olunur.
O, konfrans çərçivəsində seysmologiya sahəsində aparılan ən son tədqiqatların təqdim olunacağını bildirib və tədbirin işinə uğurlar arzulayıb.
Daha sonra konfransda AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin baş direktoru AMEA-nın müxbir üzvü Qurban Yetirmişlinin “Azərbaycanda seysmologiya elminin inkişafı” mövzusunda məruzəsi dinlənilib. Alim çıxışında bildirib ki, son 25 il ərzində Azərbaycanda seysmik və geodinamik proseslərin öyrənilməsi istiqamətində genişmiqyaslı elmi tədqiqatlar aparılıb, müasir texnologiyaların tətbiqi ilə vahid və kompleks elmi-tədqiqat sistemi formalaşdırılıb.
Onun sözlərinə görə, ölkə ərazisində baş verən seysmik və geodinamik proseslərin daha dəqiq, ətraflı və sistemli şəkildə izlənilməsi məqsədilə rəqəmsal seysmik monitorinq, GPS/GNSS, geomaqnit, geokimyəvi, peyk və digər müasir müşahidə texnologiyalarından istifadə olunur.
Hazırda Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin ölkə ərazisində quraşdırılmış 88 seysmik və 24 GPS stansiyası vasitəsilə fasiləsiz monitorinqlər həyata keçirdiyini deyən Q.Yetirmişli Ukrayna Elm və Texnologiya Mərkəzinin P750 layihəsi və digər əməkdaşlıq təşəbbüsləri çərçivəsində yeni genişşəbəkəli seysmik stansiyalar, güclü hərəkət stansiyaları, eləcə də palçıq vulkanlarının ətrafında xüsusi müşahidə məntəqələrinin quraşdırıldığını vurğulayıb.
Həmçinin diqqətə çatdırıb ki, bununla yanaşı, Bakı, Şamaxı, Şəki, Lənkəran, Siyəzən, Xaçmaz və digər ərazilərdə yerləşən stasionar geokimyəvi stansiyalar vasitəsilə seysmohidrogeokimyəvi, seysmoradiogeokimyəvi və seysmohidrogeodinamik monitorinqlər aparılır.
O, son illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində seysmik dalğaların yayılma xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, zəlzələ ocaqlarının koordinatlarının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi və yer qabığının quruluşunun modelləşdirilməsi istiqamətində mühüm elmi nəticələrin əldə olunduğunu bildirib.
“Çoxkanallı telemetrik seysmik stansiyalardan alınan məlumatlar əsasında eninə (S) dalğaların polyarizasiya parametrlərinin qiymətləndirilməsi metodu işlənilib. Bu metod mürəkkəb geoloji mühitdə seysmik dalğaların yayılma xüsusiyyətlərinin daha ətraflı öyrənilməsinə imkan verir. Eyni zamanda Orta Kür çökəkliyində P və S dalğalarının gəlmə vaxtlarına düzəlişlər etməyə və zəlzələ hiposentrlərinin koordinatlarını daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verən yer qabığının ədədi sürət modeli hazırlanıb. Seysmotomoqrafiya istiqamətində aparılan tədqiqatlar zamanı seysmik dalğaların sürət dəyişmələrinin məkan üzrə paylanması əsasında yer qabığının müxtəlif qatlarının quruluşu modelləşdirilib. Moxoroviçiç (Moho) sərhədinin dərinlik xüsusiyyətləri, eləcə də seysmik dalğaların sürətlərinin şaquli və lateral istiqamətlərdə dəyişmələri müəyyənləşdirilib. Bununla yanaşı, maqnitudası M ≥ 2,5 olan zəlzələlər üzrə ocaq mexanizmlərinə dair məlumat bazası yaradılıb. Ayrı-ayrı seysmogen zonalarda sıxılma və gərilmə oxlarının istiqamətləri, seysmotektonik deformasiyaların xüsusiyyətləri təhlil edilib. GPS/GNSS müşahidələrinin nəticələri əsasında yer qabığının müasir üfüqi hərəkətləri, tektonik blokların hərəkət istiqamətləri və deformasiya sürətləri də qiymətləndirilib”, - deyə Qurban Yetirmişli məruzəsində bildirib.
Mərkəzdə palçıq vulkanizminin seysmoloji üsullarla tədqiq olunduğunu deyən alim bu istiqamətdə aparılan işlər nəticəsində Lökbatan və Otman Bozdağ kimi iri palçıq vulkanlarının püskürmə proseslərinin, o cümlədən son illərdə qeydə alınmış çoxfazalı aktivliklərin instrumental seysmoloji müşahidələr vasitəsilə izlənildiyini vurğulayıb. Müşahidələr zamanı püskürmələrin dərinliyi, davamlılığı, ayrılan enerji və dinamik xüsusiyyətləri hesablanıb. Palçıq vulkanlarının fəaliyyətinin fasiləsiz izlənilməsi məqsədilə onların ətrafında xüsusi seysmik müşahidə şəbəkələri yaradılıb. Natiq bildirib ki, bu tədqiqatlar palçıq vulkanlarının aktivliyinin xüsusiyyətlərinin, püskürmə proseslərinin dinamikasının və həmin ərazilərdə baş verən geodinamik dəyişikliklərin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
AMEA-nın müxbir üzvü Qurban Yetirmişli Oksford Universiteti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində Azərbaycanda paleoseysmoloji tədqiqatlar aparıldığını, Ağsu, Göyçay, Şirvan və Salyan rayonlarında peyk təsvirləri, dron modelləşdirməsi, GPS və InSAR texnologiyaları, həmçinin paleoseysmoloji qazıntılardan istifadə edilməklə tarixi seysmik hadisələrin izləri və aktiv tektonik qırılmaların araşdırıldığını söyləyib.
Natiq, o cümlədən məruzəsində ölkə ərazisinin seysmik təhlükəsinin qiymətləndirilməsi istiqamətində geoloji, geofiziki, seysmoloji və geodinamik məlumatların kompleks təhlili əsasında seysmik rayonlaşdırma və mikrorayonlaşdırma işlərinin aparıldığını deyib. Onun sözlərinə görə, bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar seysmik təhlükənin qiymətləndirilməsi, onun mümkün seysmik risklə əlaqəsinin müəyyənləşdirilməsi, həssas ərazilərin aşkarlanması və tikinti normalarının tətbiqi üçün mühüm elmi baza yaradır.
Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin beynəlxalq seysmoloji və geofiziki tədqiqatlar sahəsində əməkdaşlığını davam etdirdiyini deyən Qurban Yetirmişli RSXM-in Avropa-Aralıq dənizi Seysmoloji Mərkəzi (EMSC), Birləşmiş Seysmoloji Araşdırmalar İnstitutu (IRIS), ORFEUS, ESC, EGU və AGU kimi beynəlxalq elmi təşkilatların həqiqi üzvü olduğunu, dünyanın 30-dan çox ölkəsinin aparıcı elmi-tədqiqat institutları və universitetləri ilə əməkdaşlıq əlaqələri qurduğunu bildirib. Alim 1990-cı ildən indiyədək RSXM əməkdaşları tərəfindən xarici nəşrlərdə və impakt faktorlu elmi jurnallarda, o cümlədən Web of Science (WoS) və Scopus bazalarına daxil olan jurnallarda 582-dən çox tezis və məqalənin dərc olunduğunu diqqətə çatdırıb. Mərkəzin ingilis dilində nəşr olunan “Seismoprognosis observations in the territory of Azerbaijan” elmi jurnalının beynəlxalq elmi nəşr platformalarında, o cümlədən “Dərgi Park” bazasında indeksləşdiyini bildirib.
Qurban Yetirmişli çıxışının sonunda qeyd edib ki, Azərbaycanda seysmoloji və geodinamik tədqiqatların müasir texnologiyalar, beynəlxalq əməkdaşlıq və kompleks elmi yanaşmalar əsasında inkişaf etdirilməsi ölkənin seysmik təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə və elmi potensialının artırılmasına töhfə verir.
Açılış mərasimindən sonra konfrans çərçivəsində Azərbaycan seysmologiya elminin inkişafına həsr olunmuş elmi məruzələr təqdim edilib.
18:08 20.10.2026
Oxunuş sayı: 140
