Ekologiyanı qorumaq üçün pulla satılan paketlərin xeyri kimədir?
Marketlərdə əvvəllər pulsuz verilən
polietilen paketlər artıq bir neçə ildir ödənişlə satılır, qiymətləri isə
artmaqda davam edir. Bu qərar ətraf mühitin plastik tullantılarla çirklənməsini
azaltmaq məqsədi daşıyırdı. Ancaq ortaya mühüm sual çıxır: alıcının paketə pul
ödəməsi onun istifadəsini nə qədər azaldıb və bu dəyişiklik təbiətin
qorunmasında hansı nəticəni verib?
Crossmedia.az xəbər verir ki,
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, 2023-cü il fevralın
15-dən market kassalarında məhsulların daşınması üçün nəzərdə tutulan 15–50
mikron qalınlığında polietilen torbalar ödənişli təqdim olunmağa başlayıb.
Qərarın məqsədi polietilen tullantılarının ətraf mühitə mənfi təsirini azaltmaq
və ekoloji problemlərin həllinə töhfə vermək olub.
Qərarın məntiqi ilk baxışdan
aydındır: paket pulsuz olanda alıcı ondan düşünmədən istifadə edir, pul tələb
olunanda isə daha qənaətli davranmağa və alternativ daşıma vasitələrinə
üstünlük verməyə təşviq olunur. Lakin bu yanaşmanın həqiqətən
işləyib-işləmədiyini müəyyənləşdirmək üçün təkcə paketə qiymət qoyulmasına
deyil, onun istifadəsində və tullantıların həcmində baş verən dəyişikliklərə
baxmaq lazımdır.
Üç
qəpikdən doqquz qəpiyə: Ekoloji qərarın qiyməti
2023-cü ildə paketlər ölçüsündən
asılı olaraq 1, 3 və 5 qəpiyə satılırdı. Sonrakı illərdə qiymətlər mərhələli
şəkildə artdı. 2026-cı ilin fevralında kiçik paketlərin 7, böyük paketlərin isə
9 qəpiyə satıldığı barədə məlumat yayıldı.
Beləliklə, əvvəllər kassada
ödənişsiz təqdim olunan adi alış-veriş paketi ayrıca xərcə çevrilib. Bir paket
üçün 7–9 qəpik ilk baxışda böyük məbləğ görünməyə bilər. Ancaq hər gün
marketdən alış-veriş edən, bir neçə paket götürən və ya böyük ailənin gündəlik
ehtiyaclarını qarşılayan istehlakçı üçün bu xərc təkrarlanır.
Burada söhbət yalnız bir neçə
qəpikdən getmir. Əsas məsələ budur ki, qərarın tətbiqindən sonra alıcının xərci
konkret şəkildə görünür, ekoloji fayda isə eyni aydınlıqla təqdim olunmur.
İstehlakçı paketə nə qədər pul ödədiyini bilir. Bəs bu ödəniş nəticəsində
ölkədə nə qədər az plastik tullantı yaranıb? Nə qədər paketdən istifadəyə son
qoyulub? Bu suallara cavab verən müqayisəli göstəricilər ictimaiyyət üçün açıq
şəkildə təqdim edilməlidir.
Paket
pullu oldu, bəs istifadəsi azaldımı?
Ətraf mühitin qorunması baxımından
əsas meyar paketin satılıb-satılmaması deyil, onun nə qədər istifadə olunması
və tullantıya çevrilməsidir. Əgər alıcı əvvəllər pulsuz aldığı paketi indi
ödənişlə alırsa, amma eyni sayda paketdən istifadə etməyə davam edirsə, bu
halda dəyişən ilk növbədə istehlakçının xərci olur. Ekoloji nəticənin
olub-olmadığını isə ayrıca ölçmək lazımdır.
Məsələn, alıcı hər alış-verişdə
üç-dörd paket götürürsə, onların qiymətinin artması onu təkrar istifadə edilən
çantaya keçməyə təşviq edə bilər. Ancaq alıcı yenə də paket alırsa, qiymət
artımının özü plastik tullantının azalmasına zəmanət vermir. Bu səbəbdən
qərarın effektivliyini qiymətləndirmək üçün ödənişli satışdan əvvəlki və
sonrakı dövrlərdə paket istehlakının həcmi müqayisə edilməlidir.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər
Nazirliyi 3 iyul 2023-cü il tarixli məlumatında plastik paketlərin yaratdığı
problemlərlə bağlı maarifləndirmənin əhəmiyyətini vurğulayıb. Nazirlik həmçinin
qalınlığı 15 mikrona qədər olan polietilen torbaların istehsalı, idxalı və
istehlakçıya satılması və ya verilməsinin 2021-ci ildən qadağan olunduğunu
xatırladıb.
Deməli, problem yalnız kassada
paketə qiymət qoymaqla həll edilmir. İstehlakçıya alternativlərin təqdim
olunması, təkrar istifadə mədəniyyətinin formalaşdırılması, tullantıların çeşidlənməsi
və təkrar emal sisteminin inkişafı da vacibdir. Bu tədbirlərin nəticələri
barədə rəqəmlər açıqlanmadıqda isə cəmiyyət qərarın nə dərəcədə fayda verdiyini
tam qiymətləndirə bilmir.
İstehsal
rəqəmləri nə deyir?
Dövlət Statistika Komitəsinin
məlumatlarına istinad edən ABC.AZ-ın 15 dekabr 2025-ci il tarixli xəbərinə
görə, 2025-ci ilin yanvar–noyabr aylarında Azərbaycanda 14 215,4 ton polietilen
kisə və çanta istehsal edilib. Bu, 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 15,2
faiz azdır.
Bu azalma diqqətəlayiqdir, lakin onu
birbaşa paketlərin ödənişli satılması qərarının nəticəsi kimi təqdim etmək
düzgün olmaz. İstehsala tələbat, idxal, ixrac, müəssisələrin fəaliyyəti və
digər bazar amilləri də təsir göstərə bilər. Üstəlik, istehsalın azalması ölkə
daxilində paket istehlakının eyni nisbətdə azalması demək deyil.
Əsas çatışmazlıq məhz budur:
ödənişli satışın ekoloji nəticəsini qiymətləndirmək üçün yalnız istehsal
rəqəmləri kifayət etmir. Paketlərin daxili bazarda satış həcmi, adambaşına
istehlak, plastik tullantıların ümumi miqdarı və təkrar emal göstəriciləri
birlikdə araşdırılmalıdır. Bu məlumatlar olmadan qərarın real nəticəsini dəqiq
ölçmək mümkün deyil.
Bu
satışdan kim qazanır?
Paketlərin ödənişli satılması ilə
bağlı başqa bir məsələ də gəlirlərin kimə çatmasıdır. İstehlakçı paketi alarkən
pul ödəyir, lakin bu vəsaitin hansı hissəsinin istehsalçıya, hansı hissəsinin
təchizatçıya, hansı hissəsinin isə marketə çatdığı barədə ümumiləşdirilmiş açıq
məlumat yoxdur.
İqtisadçı Xalid Kərimli 2026-cı ilin
iyulunda Redaktor.az-a açıqlamasında bildirib ki, marketlər paketlərin satış
qiymətini özləri müəyyənləşdirir, təchizatçıdan aldıqları qiymətin üzərinə
ticarət marjası əlavə edirlər. Onun sözlərinə görə, qanunvericilik marketlərdən
paketləri maya dəyərinə satmağı və ya pulsuz verməyi tələb etmir.
Səbəb nədir?
Bu yanaşma bazar mexanizminin necə
işlədiyini izah edir. Lakin ekoloji məqsədlə tətbiq edilmiş tədbirin
nəticələrini qiymətləndirmək üçün başqa suallar da cavablandırılmalıdır: paket
satışından əldə olunan gəlirin hər hansı hissəsi ətraf mühitin qorunmasına
yönəldilirmi? Tullantıların çeşidlənməsi və təkrar emalına əlavə vəsait
ayrılırmı? Yoxsa paket sadəcə marketdə satılan digər məhsullar kimi kommersiya
dövriyyəsinin bir hissəsidir?
Mövcud məlumatlar əsasında paket
satışından əldə olunan gəlirin ekoloji layihələrə yönəldiyini təsdiqləmək
mümkün deyil. Bu, həmin vəsaitin belə məqsədlərə ayrılmadığını sübut etmir.
Ancaq qərarın ekoloji məqsədlə tətbiq edildiyi nəzərə alınarsa, onun
nəticələrinin və maliyyə mexanizminin ictimaiyyətə aydın izah edilməsi
vacibdir.
İstehlakçıya
yalnız ödəniş etmək qalır?
Əslində, paketlərin ödənişli olması
istehlakçını daha məsuliyyətli davranmağa təşviq edə bilər. Ancaq bunun üçün
insanlara real alternativlər də təqdim edilməlidir. Təkrar istifadə edilə bilən
çantaların əlçatan olması, tullantıların düzgün çeşidlənməsi, plastik
qablaşdırmanın təkrar emalı və əhali arasında davamlı maarifləndirmə bu
siyasətin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Əgər əsas dəyişiklik kassada paketin
qiymətinin görünməsi və sonradan həmin qiymətin artması ilə məhdudlaşırsa,
tədbirin ekoloji səmərəliliyi barədə suallar açıq qalır. Çünki qiymətin artması
alıcının cibinə birbaşa təsir göstərir, amma təbiətə faydanın olub-olmadığı
yalnız ölçülə bilən nəticələrlə müəyyən edilə bilər.
Bu səbəbdən aidiyyəti qurumlar
paketlərin ödənişli satışından əvvəlki və sonrakı dövrlər üzrə müqayisəli
məlumatları açıqlamalıdırlar. Neçə faiz az paket istifadə olunur? Plastik
tullantıların həcmi nə qədər dəyişib? Təkrar emala göndərilən plastiklərin payı
artıbmı? Alternativ çantalardan istifadə nə dərəcədə genişlənib?
Bu suallar cavablandırılmadan
qərarın uğurlu və ya uğursuz olduğunu qəti söyləmək mümkün deyil. Ancaq bir
məqam aydındır: ətraf mühitin qorunması məqsədilə tətbiq edilən tədbirin
nəticəsi yalnız istehlakçının nə qədər pul ödəməsi ilə deyil, təbiətə vurulan
zərərin nə qədər azalması ilə ölçülməlidir.
Paketlər pullu oldu, qiymətləri də
artdı. İndi ictimaiyyətin gözlədiyi cavab sadədir: bu dəyişiklik plastik
tullantıların azalmasına nə qədər kömək edib?
16:50 16.10.2026
Oxunuş sayı: 101
