Süni intellekti biz işlədirik bəs qazancı kim əldə edir?
Süni intellekt texnologiyalarının istehsalı müxtəlif ölkələri əhatə etsə də, bu sahədə yaradılan iqtisadi dəyərin böyük hissəsi texnologiyaların dizaynına və əqli mülkiyyətə nəzarət edən şirkətlərin əlində cəmləşir. İstehsal zəncirində çoxsaylı ölkələr və şirkətlər iştirak etsə də, əldə olunan gəlirlər onlar arasında bərabər bölüşdürülmür.
Crossmedia.az xəbər verir ki, bu barədə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ticarət və İnkişaf üzrə Konfransının (UNCTAD) təhlilində qeyd olunub.
Məlumata görə, süni intellekt infrastrukturunda istifadə edilən mis kimi xammallar Çili və Peru da daxil olmaqla müxtəlif ölkələrdən əldə edilir. Yarımkeçiricilərin istehsalında Cənubi Koreya və Tayvan, montaj proseslərində isə Malayziya və Meksika kimi ölkələr mühüm rol oynayır.
Lakin istehsal proseslərinin müxtəlif coğrafiyalara yayılması iqtisadi gəlirlərin də eyni dərəcədə bölüşdürülməsi ilə nəticələnmir.
Ümumdünya Ticarət Təşkilatının məlumatlarına əsasən, çiplər və serverlər də daxil olmaqla, texnologiya və süni intellektin inkişafını təmin edən məhsullar 2025-ci ildə qlobal əmtəə ticarətinin təxminən altıda birini təşkil edib. Həmin məhsullar eyni ildə dünya əmtəə ticarətinin dəyər ifadəsində artımının 42 faizini təmin edib.
Bu göstəricilər süni intellekt texnologiyalarının dünya ticarətində artan əhəmiyyətini nümayiş etdirməklə yanaşı, istehsal zəncirində yaradılan əlavə dəyərin necə bölüşdürüldüyü məsələsini də gündəmə gətirir.
Süni intellekt serverlərinin mənfəətinin 68 faizi şirkətlərin payına düşür
UNCTAD təhlilində NVIDIA GB200 NVL72 adlı qabaqcıl server sisteminin istehsal prosesi araşdırılıb. Təxminən 3,3 milyon dollar dəyərində olan sistemin nümunəsində iqtisadi dəyərin təchizatçılar, işçilər və şirkətlər arasında necə bölüşdürüldüyü qiymətləndirilib.
Araşdırma nəticəsində izlənilə bilən təxminən 2,92 milyon dollarlıq əlavə dəyərin 68 faizinin əməliyyat xərcləri və korporativ vergilər çıxıldıqdan sonra əldə edilən mənfəətdən ibarət olduğu müəyyənləşdirilib.
Məlumata görə, bu mənfəətin böyük hissəsi qabaqcıl çiplərin dizaynını həyata keçirən və onların istehsalını digər şirkətlərə sifariş edən NVIDIA-ya yönəlir.
Beləliklə, süni intellekt avadanlıqlarının fiziki istehsalı müxtəlif ölkələrdə həyata keçirilsə də, texnologiyanın dizaynına və inkişafına nəzarət edən şirkətlər iqtisadi gəlirdən daha böyük pay əldə edirlər.
Təhlildə işçilərin gəlirləri ilə şirkətlərin vergidən sonrakı mənfəəti arasındakı fərq də diqqət çəkir.
İzlənilə bilən əlavə dəyərin 4,3 faizi birbaşa istehsalda çalışan işçilərin əməkhaqqına, 9,9 faizi isə mühəndislər və menecerlər kimi istehsaldan kənar vəzifələrdə çalışanların gəlirlərinə düşüb.
Beləliklə, işçilərin ümumi payı 14,2 faiz olduğu halda, vergidən sonrakı mənfəətin payı 68 faiz təşkil edib.
Bu göstəricilər süni intellekt avadanlıqlarının istehsalında əmək müxtəlif ölkələr və fəaliyyət sahələri arasında bölüşdürülsə də, iqtisadi gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsinin kapital və texnologiya sahiblərində cəmləşdiyini göstərir.
Xammal istehsal edən ölkələr gəlirdən niyə az pay alır?
Süni intellekt serverlərinin istehsalı mədənçilikdən yarımkeçiricilərə, enerji avadanlıqlarından soyutma sistemlərinə qədər geniş təchizat zəncirini əhatə edir. Bununla belə, bu zəncirdə iştirak edən ölkələrin əldə etdiyi iqtisadi gəlirlər onların hansı istehsal mərhələsində fəaliyyət göstərməsindən asılı olaraq dəyişir.
UNCTAD-ın istinad etdiyi araşdırmaya görə, təhlil edilən qabaqcıl server sistemində istifadə olunan silisium, mis və qalayın ümumi dəyəri son satış qiymətinin cəmi 0,2 faizinə bərabərdir.
Bu isə süni intellekt texnologiyaları üçün vacib xammal tədarük edən ölkələrin yekun məhsulun iqtisadi dəyərindən məhdud pay əldə etdiyini göstərir. Süni intellektə yatırımların artması inkişaf etməkdə olan ölkələrin mineral ixracını genişləndirmək imkanlarını artırsa da, bu, onların istehsal zəncirində əldə etdiyi gəlirin eyni nisbətdə yüksələcəyinə zəmanət vermir. Digər tərəfdən, qabaqcıl server sistemlərinin montajı əsasən Tayvan, Meksika, ABŞ və Malayziyada həyata keçirilir. Lakin bu fəaliyyətlərdən əldə edilən gəlirlər texnologiya dizaynı kimi yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrlə müqayisədə aşağı qala bilər. UNCTAD-ın qiymətləndirməsinə görə, qlobal texnologiya təchizat zəncirlərində iştirak inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün yeni iş yerləri və ixrac imkanları yaratsa da, daha yüksək gəlir gətirən fəaliyyət sahələrinə keçid getdikcə çətinləşir.
Qabaqcıl texnologiyalara çıxış, maliyyə imkanları və geosiyasi münasibətlər ölkələrin süni intellekt istehsal zəncirindəki mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillər sırasındadır.
İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün hansı imkanlar var?
UNCTAD-ın “Ticarət və İnkişaf Hesabatı 2026” adlı araşdırmasında inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların yalnız xarici investisiyaların cəlb edilməsinə diqqət yetirməməli olduğu vurğulanıb. Quruma görə, bu ölkələr yerli təchizatçıların imkanlarını genişləndirməli, ixtisaslı işçi qüvvəsinin potensialını artırmalı və istehsal zəncirində daha yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə keçməyə çalışmalıdırlar. Bununla yanaşı, qabaqcıl süni intellekt komponentlərinin və məhsullarının istehsalının yüksək texnoloji bilik və maliyyə resursları tələb etməsi bu istiqamətdə irəliləyişi çətinləşdirir. Beləliklə, süni intellekt sənayesinin qlobal miqyasda genişlənməsi bütün iştirakçı ölkələr üçün yeni iqtisadi imkanlar yaratsa da, yaradılan sərvətin bölüşdürülməsində ciddi fərqlər qalır. İstehsal prosesində iştirak etmək vacib olsa da, daha böyük iqtisadi gəlir əldə etmək üçün texnologiya, dizayn və yüksək əlavə dəyər yaradan fəaliyyətlər üzərində imkanları genişləndirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
16:28 16.10.2026
Oxunuş sayı: 58
