Zelenskinin istefası heç nəyi dəyişməyəcək - Zərdüşt Əlizadə ilə müsahibə
İlon Maskın Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskini istefaya çağırması Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Kiyevin gələcək siyasi kursu və Qərbin Ukraynaya dəstəyi ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Mask oktyabrın 15-də “X” sosial şəbəkəsində müharibənin davam edəcəyini bildirərək Zelenskinin getməli olduğunu yazıb. Açıqlama ABŞ-lə Ukrayna arasında hərbi dəstək, enerji infrastrukturu və müharibənin dayandırılması məsələləri ətrafında fikir ayrılıqlarının artdığı bir vaxtda səslənib.
Zelenskinin mümkün istefası yalnız Ukraynanın daxili siyasi həyatına deyil, Rusiya ilə danışıqların perspektivinə və Kiyevin Qərb ölkələri ilə münasibətlərinə də təsir göstərə bilər. Bununla belə, hakimiyyət dəyişikliyinin müharibənin taleyini təkbaşına müəyyənləşdirəcəyi qənaəti mübahisəlidir. Əsas məsələlərdən biri tərəflərin ərazi, təhlükəsizlik və gələcək siyasi münasibətlərlə bağlı mövqelərinin nə dərəcədə uzlaşa bilməsidir.
Crossmedia.az-ın siyasi müsahibələr çərçivəsində politoloq Zərdüşt Əlizadə ilə söhbətində İlon Maskın açıqlamasının mümkün səbəbləri, Zelenskinin hakimiyyətdə qalmaq perspektivi, Qərbin mövqeyi və müharibənin başa çatması üçün əsas şərtlər müzakirə olunub.
– İlon Maskın Zelenskini istefaya çağırması hansı siyasi məqsədlərlə əlaqələndirilə bilər və bu açıqlamanın beynəlxalq ictimai rəyə təsiri nə ola bilər?
– Hesab edirəm ki, Qərb ölkələrinin Ukrayna müharibəsindəki mövqeyi ziddiyyətli olub. Ukrayna ilə Rusiya tarix, mədəniyyət, din və iqtisadi əlaqələr baxımından bir-birinə yaxın ölkələrdir. Fikrimcə, Qərbin siyasəti bu münasibətlərin düşmənçiliyə çevrilməsində və münaqişənin dərinləşməsində rol oynayıb. Müharibənin ilkin mərhələsində ABŞ və digər Qərb ölkələri Ukraynaya fəal dəstək verirdilər. Lakin müharibə uzandıqca və Ukraynanın hərbi vəziyyəti ağırlaşdıqca bu dəstəyin şərtləri və məqsədləri ilə bağlı müzakirələr də artdı. ABŞ artıq Ukraynaya əvvəlki kimi şərtsiz dəstək vermək əvəzinə, Kiyevdən müəyyən siyasi qərarlar gözləyir. Maskın açıqlamasını da bu ümumi siyasi mənzərədən ayrı qiymətləndirmək olmaz. Belə çağırışlar ictimai rəydə Zelenskinin rəhbərliyinin müzakirəyə çıxarılmasına, onun müharibəni idarə etmə üsulunun sorğulanmasına və Ukraynaya münasibətdə siyasi təzyiqin artmasına səbəb ola bilər. Ancaq təkcə Maskın bəyanatına əsaslanaraq onun arxasında konkret razılaşdırılmış siyasi planın dayandığını demək düzgün olmaz.
– Mövcud hərbi-siyasi şəraitdə Zelenskinin istefaya getməsi nə dərəcədə real ssenaridir? Onun hakimiyyətdən getməsinə hansı amillər təsir edə bilər?
– Zelenskinin istefası mümkünsüz ssenari deyil, amma bunun baş verməsi yalnız xarici siyasi liderlərin çağırışlarından asılı deyil. Burada Ukrayna daxilindəki siyasi qüvvələrin, prezidentin yaxın ətrafının, ordunun və cəmiyyətin mövqeyi mühüm rol oynayır. Ukrayna xalqının müharibədən yorulması başadüşüləndir. İnsanlar itkilərin dayanmasını və normal həyata qayıtmağı istəyirlər. Bununla belə, müharibənin dayandırılması ilə bağlı hansı şərtlərin qəbul ediləcəyi məsələsində cəmiyyətdə və siyasi dairələrdə fərqli mövqelər mövcuddur. Rusiya Ukraynanın ərazi məsələsində ciddi güzəştlərə getməsini tələb edir. Zelenski isə bu şərtləri qəbul etməyə hazır olmadığını bildirən mövqe sərgiləyir. Əgər prezidentin siyasi komandası və ordu onun mövqeyini dəstəkləməyə davam edərsə, xaricdən gələn istefa çağırışlarının nəticə verməsi çətinləşər. Əksinə, daxildə ciddi siyasi dəstək itkisi yaranarsa, hakimiyyət dəyişikliyi ehtimalı arta bilər. Məncə, həlledici amil yalnız ABŞ-nin, Donald Trampın və ya İlon Maskın nə tələb etməsi deyil. Əsas məsələ Ukraynanın daxilində siyasi qüvvələr arasındakı münasibətlərin necə dəyişəcəyidir.
– Zelenski vəzifəsini tərk edərsə, Ukraynada hakimiyyətin ötürülməsi hansı hüquqi və siyasi mexanizmlərlə həyata keçirilə bilər? Onun yerinə kimlərin gəlməsi gündəmə çıxa bilər?
– Belə bir vəziyyətdə hüquqi prosedurlar və ölkədəki siyasi qüvvələrin mövqeyi əsas rol oynayacaq. Prezidentin istefası ilə bağlı məsələ şəxsi qərarla yanaşı, konstitusion mexanizmlər çərçivəsində də rəsmiləşdirilməlidir. Ukrayna Konstitusiyasında prezidentin səlahiyyətlərinin vaxtından əvvəl dayandırılması və bu halda dövlət idarəçiliyinin davam etdirilməsi qaydaları nəzərdə tutulur. Lakin müharibə şəraitində siyasi keçidin necə baş verəcəyi yalnız hüquqi prosedurlarla məhdudlaşmır. Hakimiyyət daxilində razılaşma, parlamentin mövqeyi və təhlükəsizlik vəziyyəti də əhəmiyyətlidir. Mənim fikrimcə, Zelenskinin yerinə kimin gələcəyindən daha vacib məsələ yeni rəhbərliyin hansı siyasəti yürüdəcəyidir. Əgər yeni prezident də Ukraynanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı mövcud mövqeyi qoruyacaqsa, təkcə rəhbərin dəyişməsi Rusiya ilə münaqişənin həllini təmin etməyəcək. Əgər yeni rəhbərlik başqa şərtlərlə danışıqlara hazır olsa, siyasi prosesdə müəyyən dəyişikliklər yarana bilər. Ancaq bunun müharibəni mütləq dayandıracağını söyləmək olmaz.
– Ukraynada mümkün hakimiyyət dəyişikliyi Rusiya ilə müharibənin gedişinə necə təsir göstərə bilər? Bu, sülh danışıqlarını sürətləndirə, yoxsa hərbi qarşıdurmanı daha da mürəkkəbləşdirə bilər?
– Hakimiyyət dəyişikliyinin nəticəsi yeni rəhbərliyin hansı şərtlərlə razılaşmasından asılı olacaq. Rusiyanın əsas tələblərindən biri Ukraynanın ərazi məsələsində güzəştə getməsidir. Moskva Krımı və Ukraynanın dörd vilayətini öz ərazisi hesab edir, Kiyev isə bu iddiaları qəbul etmir. Əgər yeni rəhbərlik Rusiyanın şərtlərini qəbul etməyə razılaşarsa, danışıqların istiqaməti dəyişə bilər. Ancaq Ukrayna cəmiyyəti və ordunun əhəmiyyətli hissəsi belə güzəştlərə qarşı çıxarsa, yeni hakimiyyət də eyni problemlərlə üzləşəcək. Bu halda prezidentin dəyişməsi münaqişəni həll etmək əvəzinə, daxili siyasi gərginliyi də artıra bilər. Müharibənin başa çatması üçün tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşması lazımdır. Bir tərəfin digərinə öz şərtlərini qəbul etdirməyə çalışması isə razılaşmanı çətinləşdirir. Buna görə də Zelenskinin istefasını sülhün təminatçısı kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
– Zelenskinin istefası və ya növbədənkənar seçkilərin keçirilməsi Ukraynanın Qərblə münasibətlərinə, xüsusilə ABŞ və Avropa İttifaqının hərbi-siyasi dəstəyinə necə təsir edə bilər?
– Ukraynanın Qərblə münasibətləri müharibənin başlanmasından bəri dəyişən siyasi maraqların təsiri altındadır. ABŞ-nin Ukraynaya dəstəyi ilə bağlı qərarlar yalnız Zelenskinin şəxsiyyəti ilə müəyyənləşmir. Burada Vaşinqtonun təhlükəsizlik siyasəti, Rusiya ilə münasibətləri və öz strateji maraqları da nəzərə alınmalıdır. Mənim yanaşmama görə, Qərbin Ukraynaya dəstəyində əsas məqsədlərdən biri Rusiyanın regiondakı mövqeyini məhdudlaşdırmaq olub. Ukraynanın Qərblə münasibətlərinin gələcəyi də bu geosiyasi qarşıdurmanın necə inkişaf edəcəyindən asılıdır. Zelenskinin istefası ABŞ-lə münasibətlərdə müəyyən siyasi dəyişikliklər yarada bilər, lakin Avropa İttifaqının mövqeyinin də avtomatik olaraq dəyişəcəyini söyləmək olmaz. Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik maraqları və Ukraynaya münasibəti ABŞ-ın mövqeyi ilə tam eyni deyil. Seçkilərin keçirilməsi məsələsi isə ayrıca hüquqi və siyasi problem olaraq qalır. Ukraynada hərbi vəziyyət dövründə seçkilərin təşkili ilə bağlı məhdudiyyətlər mövcuddur. Buna görə də mümkün siyasi keçidin hüquqi əsasları, təhlükəsizlik şəraiti və seçkilərin keçirilməsi imkanları birlikdə qiymətləndirilməlidir.
– Sizcə, müharibənin başa çatması baxımından əsas məsələ Ukraynada hakimiyyət dəyişikliyidir, yoxsa Rusiya ilə danışıqların şərtləri və tərəflərin qarşılıqlı güzəştlərə hazır olması?
– Əsas məsələ Ukraynada kimin prezident olmasından daha çox, müharibənin hansı siyasi şərtlərlə dayandırılacağıdır. Zelenski getsə belə, əgər Rusiya ilə Ukrayna arasında ərazi, təhlükəsizlik və gələcək münasibətlər barədə razılaşma əldə olunmasa, müharibənin davam etməsi mümkündür. Mən hesab edirəm ki, bu münaqişənin arxasında daha geniş geosiyasi maraqlar dayanır. Qərb Rusiyanın təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa, Ukraynanı isə öz təhlükəsizlik və siyasi strategiyasının mühüm hissəsinə çevirməyə çalışır. Bu, mənim münaqişənin səbəblərinə dair qiymətləndirməmdir. Müharibənin başa çatması üçün tərəflərin real danışıqlar aparması, təhlükəsizlik məsələlərinə dair razılaşma əldə etməsi və ərazi mübahisələrinin həlli yollarını müzakirə etməsi lazımdır. Təkcə bir siyasi liderin istefası bu problemləri aradan qaldırmır. Əgər qarşılıqlı qəbul edilə bilən şərtlər formalaşmasa, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra da qarşıdurma davam edə bilər.
Zeynəb Həsən
16:50 15.10.2026
Oxunuş sayı: 66
