Sosium

İnsanın içindəki sonsuz məhkəmə: Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i

Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.

Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.

Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)

İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.

Faust insandır. Şeytani başlanğıcı təmsil edən obraz Mefistofeldir. Lakin əsərin fəlsəfi gücü ondadır ki, Faustla Mefistofeli bir-birindən tam ayırmaq mümkün olmur. Mefistofel Faustun qarşısına kənardan çıxsa da, onun təkliflərinin qəbul olunması üçün zəmin artıq Faustun daxilində mövcuddur. Faust çox oxumuş, elmləri öyrənmiş, lakin həyatın son həqiqətinə çata bilməmiş alimdir. Kitablar ona bilik vermiş, amma mənanı verməmişdir. O, dünyanı anlayır, lakin yaşamağın səbəbini anlaya bilmir. Bilikləri artdıqca, öz cahilliyini daha dərindən hiss edir. Faustun faciəsi savadsızlıq faciəsi deyil. Onun faciəsi biliyin insan ruhundakı boşluğu doldura bilməməsidir. O, həqiqəti axtarır, lakin həqiqətə çatmaq üçün yalnız düşüncə ilə kifayətlənmək istəmir. Həyatı bütün ehtirasları, günahları, gözəllikləri, ağrıları və ziddiyyətləri ilə yaşamaq istəyir. Məhz bu məqamda Mefistofel peyda olur. Mefistofel Fausta hazır cavab təqdim etmir. Ona təcrübə təklif edir. Bu təklifin mahiyyəti belədir: sən dünyanı mənəvi məsuliyyət daşımadan yaşa, mən isə istəklərini reallaşdırım.

"Faust"un mərkəzindəki müqavilə sadəcə, insanın ruhunu şeytana satması barədə qədim əfsanənin təkrarı deyil. Əsərdə əsl müqavilə insanla onun öz ehtirası arasında bağlanır. Mefistofel həmin müqavilənin görünən şahididir. Faustun şərti də son dərəcə mühümdür: əgər o, hər hansı bir ana "dayan, sən necə də gözəlsən!" deyərək, həmin anın içində əbədi qalmaq istəsə, məğlub olmuş sayılacaq. O, bitmiş həqiqətə inanmır. Onun varlığı əbədi axtarışdır. Faustun həm böyüklüyü, həm də təhlükəsi buradadır. O, sakitliyə qarşıdır, çünki sakitlik onun üçün ölüm deməkdir. Lakin daim irəli getmək arzusu insanı mənəvi sərhədləri keçməyə də sürükləyə bilər. Axtarışın qarşısında vicdan dayanmadıqda, inkişaf dağıntıya çevrilə bilər. Faust bütün varlığı ilə yaşamaq və insanlığa xidmət etmək istəyir. Mefistofel isə bu sonsuz istəyi insanın əleyhinə çevirməyə çalışır.

Mefistofelin həqiqəti və yalanı. O, adi mənada yalançı obraz deyil. Onun sözlərinin qorxulu təsiri ondadır ki, söylədiklərində müəyyən həqiqət vardır. O, insanın zəifliyini, riyakarlığını, şəhvətini, şöhrətpərəstliyini görür. İnsan haqqında dediklərinin əksəriyyəti müşahidəyə əsaslanır. Lakin Mefistofelin əsas saxtakarlığı insan həqiqətinin yalnız qaranlıq tərəfini ümumiləşdirməsidir. O, insanın günahını görür, tövbəsini görmür. Ehtirasını görür, sevgisini görmür. Məğlubiyyətini görür, yenidən ayağa qalxmaq gücünü görmür. İnsanın naqisliyini onun son mahiyyəti kimi təqdim edir. Mefistofel insanın özünə inamını məhv etməyə çalışır. Çünki şər üçün ən əlverişli insan günahkar insan deyil; düzələ biləcəyinə inanmayan insandır. Hötenin əsərində şər yalnız tamah vasitəsilə hərəkət etmir. O, istehza vasitəsilə də hərəkət edir. Mefistofel yüksək ideallara gülür, müqəddəs duyğuları bəsitləşdirir, sevgini fizioloji ehtiyaca, mənəvi axtarışı mənasız ehtirasa çevirməyə çalışır. Onun gülüşü sadəcə yumor deyil. Bu gülüş mənəvi dəyərləri dəyərsizləşdirmək vasitəsidir. İnsan əvvəlcə müqəddəs bildiyi şeyə gülür, sonra ona inamını itirir, nəhayət, onu qorumaq üçün heç bir məsuliyyət hiss etmir. Mefistofelin intellektual təhlükəsi buradadır.

Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.

Hüseyn Cavid niyə "İblis"i yaratdı? Hüseyn Cavidin "İblis"i Birinci Dünya müharibəsinin qanlı səhnələri içərisində yaranmışdır. 1918-ci ildə dünya artıq Avropa maarifçiliyinin və texniki tərəqqinin insanı daha ədalətli edəcəyi barədə nikbin düşüncənin sarsıldığını görmüşdü. Elm inkişaf etmiş, lakin həmin elm silaha çevrilmişdi. Dövlətlər böyümüş, lakin insan kiçilmişdi. Mədəniyyət yüksəlmiş, lakin şəhərlər dağıdılmışdı. Cavid belə bir zamanda şərin səbəbini sadəcə fövqəltəbii qüvvədə axtara bilməzdi. Əgər müharibəni insanlar başlayırdısa, şəhərləri insanlar yandırırdısa, yalanı insanlar danışırdısa, qardaşı qardaşa insanlar öldürtdürürdüsə, bütün günahı görünməyən İblisin üzərinə atmaq insanın öz məsuliyyətindən qaçması demək idi. Buna görə Cavidin İblisi ənənəvi dini təsəvvürdəki şeytandan fərqlənir. O, səhnəyə çıxır, danışır, insanlara yaxınlaşır, lakin əsərin sonunda məlum olur ki, şərin həqiqi məkanı onun xarici varlığı deyil. İblis insanın içindədir. Cavidin "İblis" əsərinin üçüncü pərdəsində belə İblis hadisələrdən kənarda dayanan mücərrəd varlıq kimi deyil, insan münasibətlərinin, qorxuların və dağıdıcı ehtirasların arasında hərəkət edən qüvvə kimi təqdim olunur. Bu, Şərq ədəbiyyatında İblis obrazının mühüm fəlsəfi çevrilməsidir. Cavid İblisi sadəcə, insanı aldadan varlıq kimi göstərmir. Onu insanın öz cinayətlərinə bəraət qazandırmaq üçün yaratdığı bəhanəyə də çevirir. İnsan öldürür və deyir: məni İblis yoldan çıxardı. Dövlət müharibə başlayır və deyir: bunu vətən naminə etdim. Fanatik qan tökür və deyir: bunu Tanrı naminə etdim. Hakimiyyət insanları əzir və deyir: bunu nizam naminə etdim. Beləliklə, şər özünü heç vaxt şər adı ilə təqdim etmir. O, həmişə uca bir anlayışın libasını geyinir. Cavidin İblisi məhz həmin libasları cırır.

Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.

Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.

Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.

İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.

Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.

Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.

"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.

Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.

Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.

Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.

Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.

Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.

Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.

Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.

Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.

İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.