Cavad Heyət: Ürəyimizdə yaşayan və dilimizi qoruyan böyük azərbaycanlı
Dünyaşöhrətli azərbaycanlı cərrah, alim, türkoloq, naşir və maarifçi Cavad Heyətin vəfatının 12-ci ildönümüdür. O, Bəzən bu tarix doğum günü ilə qarışdırılsa da, əslində Cavad Heyət 1925-ci il mayın 24-də Təbrizdə anadan olub. Lakin avqustun bu günlərində onun xatirəsi xüsusilə yad edilir. Çünki o, həyatını iki böyük missiyaya həsr etmişdi: insan ürəyini cərrahi yolla xilas etmək və Azərbaycan türkcəsinin, mədəniyyətinin, kimliyinin ürəyini yaşatmaq.
Ziyalı ailədən dünyaya
Cavad Heyət Təbrizin tanınmış ziyalı ailəsində doğulub. Atası Mirzə Əli Heyət İranın məşrutiyyət hərəkatında mühüm rol oynamış, din və hüquq sahəsində nüfuzlu şəxsiyyət olub. “Heyət” soyadı ailənin Nəcəfdən Tehrana məşrutiyyət fərmanını gətirən heyətə rəhbərlik etməsi ilə bağlıdır. Bu mühit Cavadı kiçik yaşlarından elmə, vətənpərvərliyə və azad düşüncəyə yönəldib.
İlk və orta təhsilini Təbriz, Həmədan və Tehranda alan Cavad, Tehran Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olur. Lakin tezliklə İstanbul Universitetinə keçir (1943–1946). İstanbulda tibb təhsilini başa vurduqdan sonra cərrahlıq ixtisasını təkmilləşdirmək üçün Parisə gedir. 1952-ci ildə yüksək dərəcəli cərrah kimi Tehrana qayıdır.
İranda ürək cərrahiyyəsinin banisi:
Cavad Heyət İranda müasir cərrahiyyənin, xüsusən ürək cərrahiyyəsinin əsasını qoyanlardan biri sayılır. 1953-cü ildən Tehranın “Hidayət” və “Ədliyyə” xəstəxanalarında cərrahlıq klinikaları yaradır. 1954-cü ildə qapalı ürək əməliyyatı, 1962-ci ildə isə İranda ilk açıq ürək əməliyyatını (koronar şuntlama) uğurla həyata keçirir. Daha sonra ürək qapaqlarının dəyişdirilməsi, heyvanlarda ürək köçürmə və Tehranda ilk insan böyrək transplantasiyası kimi əməliyyatları da o həyata keçirir.
Bu nailiyyətlərinə görə “Birinci Dərəcəli Əmək Ordeni” ilə təltif olunur. Beynəlxalq Cərrahlar Cəmiyyətinin İdarə Heyətinin və Paris Cərrahlar Akademiyasının üzvü seçilir. O, eyni zamanda fransız və ingilis dillərində elmi məqalələr yazır, beynəlxalq konqreslərdə çıxışlar edir. Tibb sahəsində 80-dən çox fars dilində, 20-yə yaxın ingilis və fransız dilində məqalənin, eləcə də cərrahiyyə üzrə dərsliklərin müəllifidir. Onun “Ümumi cərrahlıq” və digər əsərləri uzun illər İran tibb tələbələrinin əsas dərsliklərindən olub.
Qeyd etmək lazımdır ki, 1980-ci illərdə o, o vaxt İran prezidenti olan Ayətullah Xamenenin şəxsi həkimi də olub.
“Varlıq” – dilin və kimliyin səsi:
Cərrahiyyə Cavad Heyətin yalnız bir tərəfi idi. Onun digər böyük missiyası Azərbaycan türkcəsinin və mədəniyyətinin qorunması idi. 1979-cu ildə İranda şah rejiminin süqutundan sonra yaranan nisbi azadlıq mühitində o, dostları ilə birlikdə Tehranda “Varlıq” jurnalını təsis edir. Bu, İranda azərbaycan dilində nəşr olunan ən uzunömürlü və nüfuzlu jurnallardan biri olur. Jurnal həm ədəbi, həm elmi, həm də mədəni mövzularda yazılar dərc edir, Güney Azərbaycan ziyalılarının səsi kimi çıxış edir.
Cavad Heyət türkologiya sahəsində də böyük işlər görüb. Onun “Müqayisətül-lüğəteyn”, “Türk dili və ləhcələrinin tarixinə bir baxış”, “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı”, “Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış”, “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış” kimi əsərləri bu gün də tədqiqatçılar üçün qiymətli mənbədir. O, Azərbaycan, türk, fars, ingilis dillərini mükəmməl bilirdi və bu dillərdə yazırdı.
İki Azərbaycanın ağsaqqalı
Cavad Heyət həm Güney, həm də Quzey Azərbaycanda böyük hörmət qazanıb. Ona “İki Azərbaycanın ağsaqqalı”, “Çağımızın Dədə Qorqudu”, “Dövrümüzün Prometeyi”, “Bilgə Dədə” kimi adlar verilib. Bakı Dövlət Universitetinin, Azərbaycan Tibb Universitetinin, Xəzər Universitetinin fəxri doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və digər elm ocaqlarının fəxri professoru seçilib. Türk Dil Qurumunun fəxri üzvü, İstanbul Universitetinin həm tibb, həm də türkologiya sahəsində fəxri doktoru olub.
Ömrünün son illərini əsasən Bakıda keçirib. 2013-cü ildə Prezident İlham Əliyev onu qəbul edib. 2014-cü il avqustun 12-də Bakıda vəfat edən Cavad Heyət vəsiyyətinə uyğun olaraq (Təbrizdə dəfn mümkün olmayanda) İkinci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılıb.
Cavad Heyət bir insanın eyni vaxtda həm elmin, həm də milli kimliyin xidmətində necə dayana biləcəyinin parlaq nümunəsidir. O, bir tərəfdən ürəkləri bərpa edir, digər tərəfdən isə dilin, tarixin və mədəniyyətin ürəyini döyündürürdü. “Varlıq” jurnalı, elmi əsərləri, tələbələri və xatirəsi bu gün də yaşayır.
Bu gün, vəfatının ildönümündə Cavad Heyəti yad etmək, sadəcə bir şəxsiyyəti xatırlamaq deyil. Bu, Azərbaycan türkünün elmə, dilə və vətənə bağlılığının simvolunu yaşatmaq deməkdir. Onun həyatı sübut edir ki, həqiqi ziyalı həm bədənin, həm də ruhun cərrahıdır.
Ayhan
12:00 13.08.2026
Oxunuş sayı: 43
