Ərdoğan-Tramp görüşünün “pərdəarxası”: Netanyahunun yaxın vaxtda hakimiyyətdən getməsi gözlənilir- MÜSAHİBƏ
Türkiyədə keçirilən NATO sammitinin ən mühüm məqamlarından biri ABŞ Prezidenti Donald Trampla Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında baş tutan görüş oldu. NATO-nun iki mühüm üzvünün liderləri arasında aparılan müzakirələrin gələcək dünya nizamına təsir göstərə biləcəyi düşünülür.
- Türkiyəli politoloq Hasan Oktay Tramp-Ərdoğan görüşü və onun mümkün nəticələri ilə bağlı Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb.
- Tramp sammitdən əvvəl demişdi ki, görüş Türkiyədə keçirilməsəydi, iştirak etməzdi. Sizcə, bu nə deməkdir?
- Trampın “Əgər Türkiyədə keçirilməsəydi, gəlməzdim” sözləri sadəcə diplomatik nəzakət deyil, strateji tərəfdaşlığa verilən önəmin göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Trampın idarəetmə üslubu nəzərə alınanda, onun institusional mexanizmlərdən daha çox liderlər arasında birbaşa dialoqa üstünlük verdiyi görünür. Bu açıqlama həm də Türkiyənin regionda əsas güc mərkəzlərindən biri kimi qəbul edildiyini göstərir. Tramp, xüsusilə Çin strategiyası çərçivəsində və ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki rolunun azalması fonunda yaranan boşluğun doldurulmasında Türkiyəyə önəm vermək istəyir.
- ABŞ-nin CAATSA sanksiyalarını Türkiyəyə tətbiq etməkdən imtina etməsi ikitərəfli münasibətlərdə nəyi dəyişə bilər?
- Trampın CAATSA sanksiyalarının ləğvinə müsbət yanaşması müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın qarşısındakı əsas maneələrdən birinin aradan qalxacağını göstərir. Bu addım uzun müddətdir davam edən etimad böhranının sona çatmasına və yeni texnoloji-hərbi əməkdaşlıq mərhələsinin başlamasına şərait yarada bilər. ABŞ 1974-cü ildə Kipr əməliyyatından sonra Türkiyəyə sanksiyalar tətbiq etmişdi. Nəticədə Türkiyə öz müdafiə sənayesini inkişaf etdirdi və bu gün ASELSAN kimi güclü şirkətlərə sahib oldu. NATO-nun baş katibi Mark Rutte də çıxışlarında ASELSAN-ın uğurlarını vurğulayır. CAATSA sanksiyaları da Türkiyənin müdafiə sənayesinin daha da inkişaf etməsinə təkan verib. Ankara bu cür böhranları fürsətə çevirməyi bacarıb. Trampın sanksiyaların ləğvinə dair mesajı da bununla əlaqələndirilə bilər.
- Yaxın gələcəkdə F-35 qırıcıları ilə bağlı müsbət qərar verilə bilərmi?
- Türkiyənin F-35 proqramına qayıtması yeni məsələ deyil və hazırda konkret müzakirə mövzusudur. Trampın Türkiyəni “digər tərəfdaşlarla müqayisədə daha sadiq müttəfiq” kimi təqdim etməsi bu məsələdə irəliləyiş üçün siyasi iradənin olduğunu göstərir. Bununla belə, İsrail də daxil olmaqla bəzi müttəfiqlərin narahatlığı səbəbindən prosesin siyasi tərəfi hələ də həssas olaraq qalır. Gələn həftə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu Trampın Ankara ilə təmaslarının nəticələrini öyrənmək üçün ABŞ-yə səfər edəcək. Ola bilsin ki, Netanyahu oktyabr seçkilərindən sonra hakimiyyətdə qalmayacaq.
- - Trampın səfəri ərəfəsində qalacağı otelin yaxınlığında yanğın baş verməsi siyasi mesaj sayıla bilərmi?
- Rəsmi qurumlar hadisəni texniki qəza kimi qiymətləndiriblər. Yanğının NATO sammiti ərəfəsində baş verməsi müxtəlif ehtimalların ortaya çıxmasına səbəb olsa da, bunun siyasi mesaj olduğunu göstərən heç bir kəşfiyyat məlumatı və ya fakt yoxdur.
- Trampın səfəri və əldə olunan razılaşmalar ABŞ-İsrail münasibətlərinə necə təsir edəcək?
- Türkiyə ilə ABŞ arasında münasibətlərin yaxşılaşması İsraildə müəyyən strateji narahatlıq yaradır. İsrail hökuməti hesab edir ki, Türkiyəyə F-35 təyyarələrinin satılması və ya sanksiyaların ləğvi regiondakı qüvvələr balansına təsir göstərə bilər.
- Bununla belə, ABŞ administrasiyası Türkiyə ilə münasibətləri inkişaf etdirərkən digər regional müttəfiqlərlə əlaqələrini də qorumağa çalışır. Bu vəziyyət həm İsrailin Vaşinqtona təzyiqlərini artıra, həm də ABŞ-yə Türkiyədən regionda balanslaşdırıcı aktor kimi daha çox istifadə etmək imkanı verə bilər.
- Hasan Oktayın fikrincə, Yaxın Şərqdə sülhün əsas şərtlərindən biri Netanyahunun hakimiyyətdən getməsidir. O hesab edir ki, bu, regionda normallaşma prosesini sürətləndirə bilər.
- ABŞ ilə Avropa arasında ziddiyyətləri nəzərə alsaq, Türkiyənin Avropa İttifaqına üzvlüyü nə dərəcədə real görünür?
- Bu proses daha çox Türkiyənin daxili islahatlarından və Avropa İttifaqı ilə ikitərəfli münasibətlərdən asılıdır. Bəzi Avropa ölkələri ABŞ-Türkiyə yaxınlaşmasını öz maraqlarına zidd olan strateji kənarlaşdırma kimi qiymətləndirə bilərlər.
- Rusiyanın ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin inkişafına münasibəti necə ola bilər?
- Rusiya ümumilikdə Türkiyə ilə ABŞ arasında müdafiə və sanksiyalar mövzusunda əməkdaşlığın genişlənməsinə ehtiyatla yanaşır. Moskva Türkiyəni balanslaşdırıcı qüvvə kimi gördüyündən, Ankaranın Vaşinqtona tam yaxınlaşmasını öz maraqlarına uyğun hesab etməyə bilər.
- Ancaq enerji, turizm və digər sahələrdəki qarşılıqlı iqtisadi asılılıq Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin özünəməxsus əsaslar üzərində davam etməsini təmin edir.
- NATO müttəfiqləri arasında münasibətlərin inkişafı Cənubi Qafqaz üçün nə vəd edir?
- ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin güclənməsi Cənubi Qafqazda sabitliyin möhkəmlənməsinə və Rusiyanın regiondakı təsirinin balanslaşdırılmasına kömək edə bilər.
- Bu yaxınlaşma Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh danışıqlarının daha konkret əsaslar üzərində davam etməsinə şərait yarada bilər. Eyni zamanda Türkiyə, Azərbaycan və Ermənistan arasında heç bir ilkin şərt olmadan üçtərəfli əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə və regionun qlobal enerji dəhlizlərinə inteqrasiyasını sürətləndirə bilər.
15:30 08.07.2026
Oxunuş sayı: 51
