Ankara, Bakı və Dəməşq üçbucağı: Cənubi Qafqazdan Yaxın Şərqə uzanan diplomatik strategiya
Suriyada baş verən köklü hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Yaxın Şərqin təhlükəsizlik və diplomatiya arxitekturası yenidən formalaşır. Uzun illər boyu Bəşər Əsəd rejiminin xalqa qarşı apardığı amansız basqılar ölkədə kütləvi üsyana yol açmışdı. Bu diktatura dövründə, erməni icmasına göstərilən xüsusi rəğbətin əksinə olaraq, kök etibarilə Azərbaycan türkləri olan Suriya türkmənləri sərt və qəddar rəftara, sistemli assimilyasiyaya məruz qalmışdılar. Xalqın zülmə qarşı başlatdığı ədalətli üsyan rejimin devrilməsi və Əhməd əş-Şaranın rəhbərliyi ilə yeni idarəçiliyin qurulması ilə nəticələndi.
Bu yeni mərhələdə Azərbaycanın Dəməşqdəki yeni rəhbərliklə qurduğu çoxşaxəli əlaqələr regiondakı etnik, iqtisadi və strateji balanslara birbaşa təsir edir. Əhməd əş-Şaranın hakimiyyətə gəlməsindən sonra Bakı və Dəməşq arasında qarşılıqlı müsbət addımlar atılmaqdadır. Bakının nümayiş etdirdiyi diplomatik çeviklik və humanitar-struktur layihələri, həm iki ölkə arasındakı münasibətləri, həm də eyni qan bağını bölüşdüyümüz Suriya türkmənlərinin ölkənin gələcək idarəetməsindəki rolunu gücləndirir.
Digər tərəfdən, Türkiyənin regiondakı hərbi-strateji təhlükəsizlik çətiri fonunda, Azərbaycanın Dəməşq, Ankara və Təl-Əviv üçbucağında oynadığı balanslaşdırıcı vasitəçilik rolu regional gərginlikləri azaltmaq üçün yeni diplomatik kanal açır. Suriyanın yenidən qurulması, türkmənlərin parlament təmsilçiliyi və Türk dünyası ilə Ərəb coğrafiyası arasında formalaşan təbii körpülər Yaxın Şərqdəki güc balanslarının gələcək trayektoriyasını müəyyən edən əsas parametrlərdir.
Məsələni daha dərindən təhlil etmək məqsədi ilə Suriya Parlamentinin Hələbli deputatı Tarık Sulo Cevizci Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb.
- Azərbaycan və Suriya arasındakı əməkdaşlıq Suriyada yaşayan türklərin həyatına və dövlət idarəetməsindəki roluna necə təsir edir?
-Azərbaycanın Suriya inqilabı dövründə nümayiş etdirdiyi mövqe hər cür təqdirə layiqdir. Xüsusilə, ölkədə baş verən qarşıdurmalar zamanı diplomatik missiyasını və əməkdaşlarını geri çəkməsi Suriya inqilabının yaddaşında müsbət və hörmətli bir yer tutmuşdur.
İnqilabın qələbə ilə nəticələnməsindən sonra isə Azərbaycanın yeni Suriya rəhbərliyini qısa müddətdə tanıması, diplomatik nümayəndələrini yenidən Şama göndərməsi və iki ölkə arasında münasibətlərin sürətlə inkişaf etdirilməsi həm Suriya xalqı, həm də yeni rəhbərlik tərəfindən böyük məmnunluqla qarşılanmışdır.
Bununla yanaşı, Suriyanın ən çox ehtiyac duyduğu sahələrdən biri olan enerji istiqamətində Azərbaycanın təbii qaz dəstəyi göstərməsi ölkədə böyük sevinc və ümid yaratmışdır. Bu dəstək təkcə iqtisadi baxımdan deyil, həm də qardaşlıq və həmrəylik baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Türkiyədən sonra digər bir türk dövləti kimi Azərbaycanın Suriya məsələsində fəal rol oynaması Suriya türkmənlərinə mənəvi dəstək və özünəinam vermişdir. Azərbaycanın Suriyada diplomatik iştirakını gücləndirməsi, yeni rəhbərliyə dəstək göstərməsi, ölkənin yenidən qurulması və inkişafı istiqamətində həyata keçirdiyi layihələr həm dövlət, həm də xalq səviyyəsində onun nüfuzunu daha da artırmışdır.
Bu isə dolayısı ilə Suriya türkmənlərinin də Suriya dövləti və cəmiyyəti nəzdində nüfuzunun yüksəlməsinə səbəb olmuşdur. Buna görə də Azərbaycanın Suriyada güclü və fəal şəkildə təmsil olunması Suriya türkmənlərinə siyasi, sosial və mənəvi baxımdan mühüm töhfələr vermiş, onların gələcəyə daha böyük ümid və inamla baxmalarına şərait yaratmışdır.
- Əsəd rejimi altında türklərlə yanaşı digər xalqlar da assimilyasiyaya məruz qalmışlar. Bəs bu gün Hələb-Şam türklərinin vəziyyəti necədir?
-Suriyada yaşayan türklər 1918-ci ildə Osmanlı ordusunun bölgədən çəkilməsindən sonra uzun və ağır bir dövr yaşamışlar. Bu müddət ərzində onlar sistemli assimilyasiya, təcrid və kimliklərini aradan qaldırmağa yönəlmiş siyasətlərlə üz-üzə qalmış, müxtəlif rejimlər tərəfindən siyasi, mədəni və ictimai təzyiqlərə məruz qalmışlar.
Suriya inqilabı ilə birlikdə isə Suriya türkmənləri uzun illərdən sonra öz milli kimliklərini sərbəst şəkildə ifadə etmək və ölkənin siyasi və ictimai həyatına yenidən inteqrasiya olmaq imkanı əldə etmişlər. İnqilab dövründə böyük fədakarlıqlar göstərən, çoxlu şəhid verən Suriya türkmənləri, bütün bunlara baxmayaraq, bu gün də dövlət idarəçiliyində lazımi səviyyədə təmsil olunmadıqlarını qeyd edirlər.
Bununla yanaşı, gələcəyə ümid verən mühüm inkişaflar da mövcuddur. Xüsusilə cənab Əhməd əş-Şəraanın rəhbərlik etdiyi yeni Suriya hakimiyyətinin türkmənlərə müsbət yanaşması onların yeni Suriyanın qurulmasında daha fəal və təsirli rol oynayacağına işarə edir.
Son parlament seçkilərində türkmən əsilli deputatların sayının 12-yə yüksəlməsi də bu istiqamətdə atılmış mühüm və ümidverici addımdır. Bu, təkcə türkmənlərin təmsilçiliyinin güclənməsi deyil, eyni zamanda Suriyada daha inklüziv siyasi sistemin formalaşması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Bununla belə, Suriya türkmənləri təhsil, dövlət idarəçiliyi, iqtisadi inkişaf və mədəniyyət sahələri başda olmaqla bir çox istiqamətdə dəstəyə ehtiyac duyurlar. Türkmənlər tarixləri, dilləri və mədəniyyətləri sayəsində Türk dünyası ilə Ərəb dünyası arasında təbii körpü rolunu oynayırlar. Buna görə də onların bu potensialından səmərəli istifadə olunması, iki dünya arasında siyasi, iqtisadi, mədəni və diplomatik əlaqələrin inkişafında daha fəal iştirak etmələri böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün Suriya türkmənləri keçmişin ağrılarını unutmadan, yeni Suriyanın qurulmasına töhfə vermək əzmi ilə hərəkət edirlər. Ədalətə, bərabər vətəndaşlığa və ləyaqət prinsipinə əsaslanan yeni idarəçilik sistemi gücləndikcə, həm öz gələcəklərinə, həm də Suriyanın gələcəyinə böyük ümidlə baxırlar.
- Azərbaycan - Suriya arasındakı əməkdaşlıq başqa hansı sahələrdə inkişaf etdirilə bilər?
-Suriya ilə Azərbaycan arasında təhlükəsizlik, enerji, təhsil, humanitar yardım və diplomatiya sahələrində əməkdaşlıq son dövrlərdə sürətlə inkişaf edir.
Xüsusilə Azərbaycanın təbii qazının Suriyaya çatdırılması ölkənin enerji ehtiyacının ödənilməsinə mühüm töhfə verib və müharibədən sonrakı bərpa prosesini dəstəkləyən strateji addımlardan biri olub.
Humanitar yardım sahəsində də Azərbaycan ilk gündən etibarən Suriya xalqının yanında olub. Göstərdiyi yardımlarla həm iki qardaş xalq arasında həmrəylik ruhunu gücləndirib, həm də müharibənin yaratdığı ağır humanitar yükün yüngülləşdirilməsinə töhfə verib.
Təhsil sahəsində də iki ölkə arasında mühüm əməkdaşlıq layihələri həyata keçirilir. Bu çərçivədə suriyalı tələbələrin Azərbaycanda təhsil almasına imkan yaradılır. Eyni zamanda Azərbaycan müharibə nəticəsində dağıdılmış məktəblərin bərpasını həyata keçirir və əlavə olaraq on yeni məktəb tikərək Suriyanın təhsil infrastrukturunun yenidən qurulmasına dəstək verir.
Təhlükəsizlik və diplomatiya sahəsində də Azərbaycan konstruktiv rol oynayır. Xüsusilə Türkiyə, Suriya və İsrail arasında yaranan gərginliyin azaldılması istiqamətində apardığı diplomatik təşəbbüslər regional sabitliyin möhkəmləndirilməsinə və sülh mühitinin güclənməsinə töhfə verir.
Bununla yanaşı, diplomatik əlaqələrin institusional əsasda inkişaf etdirilməsi məqsədilə suriyalı diplomatların Azərbaycanda müxtəlif təlim və təcrübə proqramlarında iştirakına şərait yaradılır. Beləliklə, iki ölkənin xarici işlər qurumları arasında əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi hədəflənir.
Bütün bu addımlar göstərir ki, Suriya ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər artıq təkcə humanitar yardımla məhdudlaşmır. Əksinə, enerji, təhsil, təhlükəsizlik və diplomatiya kimi strateji sahələri əhatə edən uzunmüddətli və çoxşaxəli tərəfdaşlığa çevrilməkdədir.
- Türkiyənin Suriyadakı mövcudluğu müəyyən qüvvələri Suriyaya qarşı kəskin mövqe tutmaqdan çəkindirirmi?
-Türkiyənin Suriyadakı hərbi mövcudluğu ölkədə təhlükəsizliyin və sabitliyin təmin olunmasına mühüm töhfələr verir. Xüsusilə terror təşkilatlarının yenidən güclənməsinin və Suriya ərazisində fəaliyyət dairəsini genişləndirməsinin qarşısının alınmasında Türkiyənin hərbi varlığı mühüm çəkindirici amil kimi çıxış edir.
Bununla yanaşı, bəzi xarici aktorların Suriyada sabitliyi poza biləcək təşəbbüslərinə qarşı da balanslaşdırıcı rol oynayır. Bu baxımdan Türkiyənin Suriyadakı mövcudluğu təkcə sərhəd təhlükəsizliyi baxımından deyil, eyni zamanda Suriyanın suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və sabitliyinin qorunması baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
Hazırda Suriyada terror təhlükəsi tam aradan qalxmayıb və xarici müdaxilə riskləri də hələ də davam edir. Bu səbəbdən təhlükəsizlik şəraiti tam normallaşana qədər Türkiyənin hərbi mövcudluğunun davam etməsinin Suriyanın sabitliyinə və yenidən qurulması prosesinə müsbət töhfə verəcəyi qiymətləndirilir.
Turqut Ansari
16:00 07.07.2026
Oxunuş sayı: 85
