Bu gün Azərbaycanda ilk radiostansiyanın fəaliyyətə başlamasından 108 il ötür
İnformasiya cəmiyyətinin əsas sütunlarından biri hesab olunan radio artıq bir əsrdən çoxdur ki, insanların həyatında mühüm rol oynayır. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi, internetin, sosial şəbəkələrin və rəqəmsal platformaların gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə belə, radio öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Operativliyi, əlçatanlığı və etibarlılığı sayəsində radio bu gün də milyonlarla insanın məlumat əldə etdiyi əsas vasitələrdən biri hesab olunur.
Azərbaycanda radionun rəsmi yayım tarixi 1926-cı il noyabrın 6-dan başlasa da, onun tarixi kökləri daha əvvələ gedib çıxır. Hələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə – 1918-ci il iyulun 6-da Gəncədə fəaliyyətə başlayan ilk radiostansiya ölkədə radio rabitəsinin əsasını qoymuş, milli informasiya sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynamışdı. Bu hadisə təkcə texniki yenilik deyil, həm də müstəqil dövlət quruculuğu yolunda atılan mühüm addımlardan biri idi.
1918-ci il Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən şərəfli dövrlərindən biri idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müstəqilliyini elan etsə də, ölkə siyasi qeyri-sabitlik, hərbi toqquşmalar və mürəkkəb beynəlxalq vəziyyətlə üz-üzə qalmışdı. Bakı hələ Cümhuriyyət hökumətinin nəzarətində olmadığından dövlət qurumları müvəqqəti olaraq Gəncədə fəaliyyət göstərirdi. Yeni yaranmış dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri ölkənin idarə olunmasını təmin etmək, müxtəlif bölgələr və dövlət qurumları arasında operativ əlaqə yaratmaq idi. Həmin dövrdə telefon və teleqraf şəbəkəsinin imkanları məhdud olduğundan daha müasir rabitə vasitəsinə ehtiyac yaranmışdı. Məhz bu zərurət Gəncədə ilk radiostansiyanın yaradılmasına gətirib çıxardı.
1918-ci il iyulun 6-da fəaliyyətə başlayan Gəncə radiostansiyası bugünkü radio anlayışından tamamilə fərqlənirdi. Burada musiqi proqramları, xəbərlər buraxılışları və ya dinləyicilər üçün nəzərdə tutulmuş verilişlər yayımlanmırdı. Radiostansiya əsasən dövlət və hərbi məqsədlərə xidmət edirdi. Onun vasitəsilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı rəsmi məlumatlar ötürülür, hökumət qurumları arasında rabitə təmin edilir, vacib qərarlar və mühüm xəbərlər operativ şəkildə çatdırılırdı. Bu radiostansiya dövlət idarəçiliyinin daha səmərəli təşkil edilməsində mühüm rol oynayır, informasiyanın vaxtında ötürülməsinə imkan yaradırdı.
İlk radiostansiyanın yaradılması Cümhuriyyət rəhbərliyinin müasir texnologiyalara və rabitə sisteminin inkişafına verdiyi önəmin göstəricisi idi. Dövlət rəhbərliyi yaxşı anlayırdı ki, müstəqilliyi qorumaq üçün təkcə güclü ordu və siyasi institutlar kifayət etmir. Etibarlı rabitə sistemi, operativ informasiya mübadiləsi və sürətli idarəetmə də dövlət təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biridir. Buna görə də poçt, teleqraf və radio sahələrinin inkişafı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunurdu. Qısa müddətdə yaradılan bu infrastruktur sonrakı illərdə Azərbaycanın rabitə sisteminin inkişafı üçün möhkəm zəmin formalaşdırdı.
Gəncə radiostansiyası yalnız ölkədaxili rabitənin təşkili baxımından deyil, həm də Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin inkişafı üçün əhəmiyyətli idi. Həmin dövrdə xarici dövlətlərlə operativ informasiya mübadiləsinin qurulması, diplomatik yazışmaların və rəsmi məlumatların daha sürətli çatdırılması gənc dövlət üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Radiostansiya bu istiqamətdə yeni imkanlar açaraq Azərbaycanın rabitə imkanlarının genişlənməsinə və dövlət idarəçiliyinin daha çevik təşkilinə töhfə verdi.
Gəncə radiostansiyası Azərbaycanda radio texnologiyasının ilk tətbiqi olsa da, radio hələ kütləvi informasiya vasitəsi funksiyasını daşımırdı. Bunun əsas səbəbi həmin dövrdə texniki imkanların məhdud olması və radiodan əsasən dövlət ehtiyacları üçün istifadə edilməsidir. Bununla belə, məhz bu radiostansiya sonrakı inkişafın təməlini qoydu və Azərbaycanda radio tarixinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra rabitə sahəsinin inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoydu. Texniki imkanlar genişləndirildi, radio avadanlıqları yeniləndi və radio yayımının əhatə dairəsi artırıldı. Nəhayət, 1926-cı il noyabrın 6-da Azərbaycan dilində ilk müntəzəm radio verilişləri efirə başladı. Bununla radio artıq yalnız dövlət qurumlarının istifadə etdiyi rabitə vasitəsi olmaqdan çıxaraq cəmiyyətə xidmət edən kütləvi informasiya vasitəsinə çevrildi. İnsanlar gündəlik xəbərləri, rəsmi məlumatları, ədəbi-bədii proqramları, musiqi və maarifləndirici verilişləri radio vasitəsilə dinləməyə başladılar.
Sonrakı onilliklərdə radio Azərbaycan cəmiyyətinin həyatında mühüm yer tutdu. Xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi illərində cəbhədən gələn xəbərlər, rəsmi məlumatlar və əhaliyə ünvanlanan müraciətlər radio vasitəsilə çatdırılırdı. Müharibədən sonrakı dövrdə isə radionun əhatə dairəsi daha da genişləndi, müxtəlif mövzularda proqramlar hazırlandı, bölgələrdə radio şəbəkəsi inkişaf etdirildi. Radio uzun illər insanların ən etibarlı informasiya mənbələrindən biri oldu.
Bu gün internet, televiziya və sosial media geniş yayılsa da, radio öz əhəmiyyətini itirməyib. Xüsusilə avtomobildə, iş yerlərində və ucqar yaşayış məntəqələrində radio hələ də operativ informasiya mənbəyi kimi istifadə olunur. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı radionun da fəaliyyətinə təsir göstərib. Artıq radio proqramlarını internet üzərindən dünyanın istənilən nöqtəsindən dinləmək mümkündür. Bu isə radionun dəyişən dövrə uyğunlaşaraq fəaliyyətini davam etdirdiyini göstərir.
Aradan bir əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, Gəncədə yaradılan ilk radiostansiya Azərbaycan rabitə və media tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri hesab olunur. Bu, sadəcə texniki yenilik deyil, həm də gənc dövlətin informasiya təhlükəsizliyini təmin etməyə, operativ rabitə sistemini formalaşdırmağa və milli informasiya məkanının əsasını yaratmağa xidmət edən strateji addım idi. Sonrakı illərdə radionun inkişafı, milyonlarla insan üçün əsas informasiya mənbələrindən birinə çevrilməsi və Azərbaycan mediasının ayrılmaz hissəsi kimi formalaşması da məhz həmin ilk addımın məntiqi davamı oldu. Bu baxımdan, 1918-ci il iyulun 6-sı yalnız ilk radiostansiyanın fəaliyyətə başladığı tarix deyil, həm də Azərbaycanın müasir rabitə və informasiya tarixinin təməl daşlarından biri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Fatimə Məmmədova
12:25 06.07.2026
Oxunuş sayı: 46
