Sosium

Şuşada yazılan strateji yaddaş

Tarix bəzən keçmişi izah etmir, eyni zamanda gələcəyin konturlarını cızır. Dövlətlər arasında imzalanan sənədlər çox zaman diplomatik prosedur kimi görünür, lakin bəzi sənədlər var ki, onların mahiyyəti hüquqi çərçivədən çıxaraq strateji taleyə çevrilir. Şuşa Bəyannaməsi də məhz belə sənədlərdən biridir. Mən bu hadisəyə baxarkən onu sadəcə iki dövlət arasında imzalanmış bir razılaşma kimi deyil, uzun illərin tarixi yaddaşından süzülüb gələn siyasi iradənin ifadəsi kimi dəyərləndirirəm. Çünki bəzi məqamlar olur ki, onlar diplomatiyanın sərhədlərini aşaraq xalqların təhlükəsizlik, əməkdaşlıq və gələcək vizyonunu müəyyən edən əsas sütuna çevrilir. Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər tarix boyu dərin köklərə söykənib. Bu əlaqələr siyasi maraqlarla ölçülməyib, ortaq mədəniyyət, dil yaxınlığı, tarixi yaddaş və taleyin oxşar sınaqları ilə formalaşıb. Zaman dəyişsə də, bu bağın mahiyyəti dəyişməyib, əksinə daha da möhkəmlənib və yeni məzmun qazanıb. Şuşa şəhərində imzalanan bəyannamə isə bu münasibətlərin yeni mərhələyə keçidini ifadə edir. Şuşa özü simvolik məkan kimi bir şəhər, həm də mədəni yaddaşın, milli kimliyin və tarixi irsin mərkəzlərindən biridir. Belə bir məkanda verilən siyasi mesajın çəkisi də, mənəvi dəyəri də fərqli olur. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra regionda yaranan yeni reallıqlar Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsini dəyişdirdi. Uzun illər davam edən “status-kvo” artıq keçmişdə qaldı və yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması zərurətə çevrildi. Məhz belə bir mərhələdə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi regional sabitliyin və qarşılıqlı strateji etimadın gücləndirilməsinə xidmət edən mühüm sənəd kimi tarixə düşdü. Bu sənədin mahiyyətinə nəzər saldıqda aydın olur ki, burada münasibətlər dostluq və əməkdaşlıq çərçivəsində qalmır. Əksinə, müdafiə sahəsində qarşılıqlı dəstək, təhlükəsizlik sahəsində koordinasiya və strateji tərəfdaşlığın daha yüksək mərhələyə yüksəlməsi nəzərdə tutulur. Bu isə regionda güc balansına təsir edən ciddi siyasi mesajdır. Mənə görə Şuşa Bəyannaməsinin ən mühüm tərəfi onun gələcəyə yönəlmiş xarakteridir. Çünki bəzi sənədlər keçmişi təsdiqləmək üçün imzalanır, bəzi sənədlər isə gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün. Bu bəyannamə ikinci kateqoriyaya aiddir. O, mövcud münasibətləri rəsmiləşdirməklə yanaşı, həm də yeni bir strateji düşüncə modelini ortaya qoyur.

Tarix göstərir ki, beynəlxalq münasibətlərdə davamlılıq maraqların üst-üstə düşməsi ilə yanaşı, həm də etibarlı tərəfdaşlıqla təmin olunur. Etibar isə illərin sınağından keçən, çətin dövrlərdə möhkəmlənən və real addımlarla təsdiqlənən bir anlayışdır. Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin gücü də məhz bu reallıqdan qaynaqlanır. Şuşa Bəyannaməsi həm də regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qlobal güc mərkəzlərinin dəyişdiyi, regional proseslərin daha mürəkkəb xarakter aldığı bir dövrdə belə sənədlər sabitlik üçün vacib dayaq rolunu oynayır. Çünki sabitlik daxili siyasətlə birgə, həm də beynəlxalq əməkdaşlıqla qorunur. Bu sənədə daha geniş baxdıqda onun daha geniş coğrafiyada təsir yaratdığını görmək mümkündür. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, müdafiə əməkdaşlığı və iqtisadi inteqrasiya kimi sahələrdə yeni imkanlar formalaşır. Bu imkanlar isə regionun gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edir. Şuşada verilən siyasi mesajın mənəvi dəyəri də xüsusi qeyd olunmalıdır. Çünki bəzi məkanlar var ki, onlar tarixlə bu günü birləşdirir. Şuşa da belə bir məkandır. Orada imzalanan hər bir sənəd həm keçmişin yaddaşına ehtiram, həm də gələcəyin məsuliyyətini daşıyır. Bu gün geriyə baxdıqda aydın görünür ki, Şuşa Bəyannaməsi bir diplomatik hadisə kimi, eyni zamanda yeni dövrün başlanğıcını simvolizə edən strateji addımdır. O, regionda əməkdaşlıq anlayışını daha dərin səviyyəyə daşıyaraq, qarşılıqlı güvən və birgə fəaliyyət modelini ön plana çıxarır. Müasir beynəlxalq sistemdə dövlətlərin mövqeyi resurslarla yanaşı, həm də qurduğu ittifaqlarla müəyyən olunur. Bu baxımdan Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycanın xarici siyasət strategiyasında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, regional və qlobal müstəvidə yeni reallıqların formalaşmasına da töhfə verir. Zaman keçdikcə bu sənədin əhəmiyyəti daha aydın görünəcək. Çünki tarixdə bəzi addımlar dərhal deyil, illər sonra öz təsir gücünü tam şəkildə göstərir. Şuşa Bəyannaməsi də həmin strateji qərarlardan biridir ki, onun nəticələri gələcək nəsillərin həyatında daha geniş miqyasda hiss olunacaq.

Bu sənədin mahiyyəti bir cümlə ilə ifadə oluna bilər: ortaq keçmişdən gələn güc, ortaq gələcək üçün strateji iradəyə çevrilir. Və bu iradə regionun sabitliyi, təhlükəsizliyi və inkişafı üçün yeni bir mərhələnin əsasını qoyur.