İsa Muğanna — Azərbaycan ədəbiyyatının düşünən vicdanı və böyük söz ustadı
12 iyun — Xalq yazıçısı İsa Muğannanın anadan olmasının ildönümüdür. Bu tarix Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yalnız bir yazıçının doğum günü deyil, həm də milli bədii təfəkkürün ən dərin və fərqli nümayəndələrindən birinin xatirə günüdür. İsa Muğanna (İsa Mustafa oğlu Hüseynov) Azərbaycan nəsrində yeni estetik istiqamətlər açmış, insanın daxili aləmini, mənəvi axtarışlarını və kainatla münasibətini bədii düşüncənin mərkəzinə gətirmiş nadir sənətkarlardan biridir. Onun yaradıcılığı təkcə ədəbi hadisə deyil, eyni zamanda düşüncə məktəbi, fəlsəfi baxış sistemi və milli özünüdərk nümunəsidir.
Sadə kənd həyatından böyük ədəbiyyata
İsa Muğanna 1928-ci il iyunun 12-də Ağstafa rayonunun Muğanlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya göz açıb. Atası Mustafa kişi kənd müəllimi idi və gələcək yazıçının dünyagörüşünün formalaşmasında ailə mühitinin xüsusi rolu olub. Uşaqlıq və gənclik illəri kənd həyatının sadəliyi, zəhmət və müşahidələrlə keçən İsa Muğanna sonradan bu təcrübəni öz əsərlərinin canlı materialına çevirdi. İlk olaraq Azərbaycan Tibb Universitetinə daxil olsa da, qısa müddət sonra təhsili yarımçıq qoyaraq kəndə qayıtdı. Sonralar Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində təhsil aldı və Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirdi. Bu illər onun yalnız peşəkar yazıçı kimi deyil, həm də fəlsəfi düşüncəyə malik yaradıcı şəxsiyyət kimi formalaşdığı dövr oldu.
Ədəbiyyatda yeni nəfəs: insanın daxilinə səyahət
İsa Muğannanın ədəbi fəaliyyəti 1948-ci ildə başlayıb. İlk mətbu yazısı olan “Anadil oxuyan yerdə” oxucularla görüşəndən sonra o, qısa müddətdə Azərbaycan nəsrinin diqqət çəkən qələm sahiblərindən birinə çevrildi.
Onun yaradıcılığı əsasən iki böyük mərhələyə ayrılır.
Realist və psixoloji nəsrin qüdrətli nümayəndəsi
Yaradıcılığının ilk dövründə İsa Muğanna daha çox realist və psixoloji nəsr nümunələri yaratdı. Bu mərhələdə qələmə alınan “Bizim qızlar”, “Dan ulduzu”, “Yanar ürək”, “Doğma və yad adamlar”, “Teleqram”, “Tütək səsi”, “Saz”, “Kollu koxa” kimi əsərlərdə insan xarakteri, cəmiyyət münasibətləri və mənəvi seçimlər əsas mövzu idi. Onun qəhrəmanları ideal obrazlar deyil — tərəddüd edən, axtaran, səhv edən, lakin yaşamağa və həqiqətə can atan insanlardır. Yazıçının gücü məhz bu psixoloji dərinlikdə idi.
Fəlsəfi zirvə: İsa Hüseynovdan İsa Muğannaya
1970-ci illərdən sonra yazıçının yaradıcılığında yeni mərhələ başladı. Bu dövrdə o, artıq təkcə hadisələrdən deyil, insanın varlıq səbəbindən, zamanın mahiyyətindən, ruhun sərhədlərindən yazmağa başladı. “Məhşər”, “İdeal”, “Türfə”, “Qəbiristan”, “Cəhənnəm”, “GurÜn”, “İsahəq-Musahəq” kimi əsərlərində fəlsəfi düşüncə, mistika, tarix və metafizika bir araya gəldi. İsa Muğanna insanı yalnız sosial varlıq kimi deyil, kosmik ölçülü mənəvi varlıq kimi təqdim edirdi. Buna görə də bir çox ədəbiyyatşünaslar onu Azərbaycan ədəbiyyatının ən orijinal mütəfəkkirlərindən hesab edir.
Kino sahəsində də silinməz iz
İsa Muğanna yalnız nasir deyildi. O, Azərbaycan kinosunun inkişafında da mühüm rol oynayıb. Onun ssenariləri əsasında çəkilmiş “26 Bakı Komissarı”, “Nəsimi”, “Ulduzlar sönmür”, “Tütək səsi”, “Nizami” və digər filmlər milli kino tarixində öz yerini tutub.
Ş Bu filmlər yalnız ekran əsəri deyil, eyni zamanda yazıçının düşüncə dünyasının davamı idi.
Əbədi yaşayan irs
İsa Muğanna 2014-cü il aprelin 1-də vəfat etsə də, onun yaratdığı fikir dünyası bu gün də yaşayır. Müasir dövrdə də onun əsərləri yenidən oxunur, araşdırılır, universitetlərdə tədris olunur və yeni nəsil üçün düşüncə mənbəyinə çevrilir. Onun yaradıcılığı oxucunu hazır cavablarla deyil, suallarla qarşılayır; düşünməyə, axtarmağa və insanın öz daxilinə baxmağa çağırır. İsa Muğanna Azərbaycan ədəbiyyatında sadəcə böyük yazıçı deyil — düşünən vicdan, fəlsəfi məktəb və mənəvi hadisədir. Onun adı Azərbaycan söz sənətinin ən yüksək zirvələrində yaşayır və yaşayacaq.
Ayhan
12:15 12.06.2026
Oxunuş sayı: 43
