Zəhmətkeşlər günü: İnsan əməyindən təbiətin möcüzəsinə qədər
El çalışar, yer sevinər.Yer barlanar, el sevinər(Atalar sözü)
Zəhmətkeşlər günü hər il 1 May tarixində dünyanın bir çox ölkəsində əmək, zəhmət və işçi hüquqlarına diqqət çəkmək üçün qeyd olunur. Bu gün təkcə bayram deyil, həm də sosial ədalət, iqtisadi bərabərlik və işçi sinfinin tarixi mübarizəsinin xatırlanması kimi dəyərləndirilir.
Bu tarixin formalaşması XIX əsrin sonlarına, sənaye inqilabından sonra işçilərin ağır iş şəraitinə, uzun iş saatlarına və aşağı maaşlara qarşı etirazlarının gücləndiyi dövrə dayanır və həmin mübarizənin ən mühüm mərhələlərindən biri 1886-cı ildə ABŞ-nin Çikaqo şəhərində baş verən Haymarket Affair hadisəsidir; həmin dövrdə işçilər 8 saatlıq iş günü tələbi ilə kütləvi nümayişlərə çıxmış, baş verən qarşıdurmalar və partlayış nəticəsində həm işçilər, həm də polis əməkdaşları həyatını itirmiş və bu hadisə sonradan beynəlxalq əmək hərəkatının simvoluna çevrilmişdir. 1889-cu ildə Parisdə keçirilən İkinci İnternasional konqresində 1 Mayın beynəlxalq işçi günü kimi qeyd olunması barədə qərar qəbul edildikdən sonra bu tarix Avropa, Latın Amerikası və Asiyanın bir çox ölkələrinə yayılmış, zamanla müxtəlif siyasi və sosial sistemlərdə fərqli formalarda qeyd olunmağa başlamışdır; bəzi ölkələrdə 1 May geniş kütləvi yürüşlər, mitinqlər və həmkarlar ittifaqlarının tədbirləri ilə müşayiət olunan rəsmi dövlət bayramına çevrilmiş, digər ölkələrdə isə daha çox simvolik və mədəni xarakter daşımışdır.
Müasir dövrdə 1 May artıq təkcə tarixi etirazların xatirəsi deyil, həm də dəyişən əmək bazarının problemlərini gündəmə gətirən bir platformadır; bu gün əmək hüquqlarının qorunması, minimum əmək haqqı, sosial təminat, iş yerlərində təhlükəsizlik, gender bərabərliyi və rəqəmsal dövrdə formalaşan yeni iş modelləri- uzaqdan iş və freelance fəaliyyətlər kimi mövzular ön plana çıxır. Bu istiqamətdə qlobal əmək standartlarının formalaşdırılması və işçi hüquqlarının müdafiəsində International Labour Organization mühüm rol oynayır və beynəlxalq əmək siyasətinin əsas tənzimləyici qurumlarından biri kimi çıxış edir.
Dünyanın müxtəlif bölgələrində 1 May fərqli ənənələrlə qeyd olunur: Fransada Parisdə keçirilən yürüşlər sosial və iqtisadi tələblərin səsləndirildiyi kütləvi aksiyalarla yadda qalır, Almaniyada Berlin və digər şəhərlərdə həm siyasi mitinqlər, həm də ictimai festivallar bir arada keçirilir, Latın Amerikası ölkələrində, xüsusilə Argentina və Braziliyada bu gün həm işçi həmrəyliyi, həm də geniş sosial tədbirlər günü kimi qeyd olunur, Asiyada isə Çin və Vyetnam kimi ölkələrdə dövlət səviyyəsində istirahət və böyük kütləvi tədbirlər təşkil edilir.
Azərbaycanda 1 May ənənəsi sovet dövründən formalaşaraq bu günə qədər gəlib çatmışdır; hazırda bu tarix əsasən rəsmi tətil günü kimi qeyd olunur və əmək insanların cəmiyyətə verdiyi töhfənin xatırlanması ilə əlaqələndirilir, müasir dövrdə isə geniş yürüşlərdən çox media, maarifləndirici və simvolik tədbirlər ön planda olur.
Zəhmət anlayışı isə zamanla daha geniş məna qazanmışdır; əvvəllər əsasən zavod və fabrik işçiləri ilə əlaqələndirilən “zəhmətkeş” anlayışı bu gün jurnalistlərdən müəllimlərə, həkimlərdən IT mütəxəssislərə, kuryerlərdən xidmət sektorunda çalışanlara qədər geniş bir çevrəni əhatə edir və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı ilə əmək formaları dəyişsə də, əsas prinsip dəyişməz qalır- insan əməyinin dəyəri.
Lakin zəhmət anlayışı yalnız insanla məhdudlaşmır. Təbiətin özündə də fasiləsiz bir əmək sistemi mövcuddur və bu sistem insan cəmiyyətinə çox bənzər şəkildə təşkil olunub. Arılar və qarışqalar bu baxımdan ən maraqlı nümunələrdir. Arılar qısa ömürlərinə baxmayaraq pətəyin yaşaması üçün fasiləsiz işləyir, kollektiv şəkildə bal istehsal edir və ekosistemin davamlılığında mühüm rol oynayır. Qarışqalar isə öz çəkilərindən dəfələrlə ağır yük daşıyaraq, nizamlı və intizamlı koloniyalar qurur, hər fərdin konkret funksiyası olan mükəmməl bir əmək sistemi yaradır. Burada boşluq yoxdur, hər şey davamlı hərəkət və məqsədli zəhmət üzərində qurulub. Bu mənzərə zəhmət anlayışını daha geniş bir kontekstə çıxarır: zəhmət yalnız insan əməyinin deyil, həyatın özünün davamlılıq mexanizmidir. İnsanlar, arılar, qarışqalar və təbiətin digər canlıları fərqli formalarda olsa da eyni prinsipə xidmət edir- yaşamaq, yaratmaq və sistemi davam etdirmək. Buna görə 1 May təkcə sosial bir gün deyil, həm də zəhmətin həm insan, həm də təbiət miqyasında universal bir dəyər olduğunu xatırladan simvolik bir gündür.
Necə deyərlər: İSTƏYİRSƏN BAL ÇÖRƏK,AL ƏLİNƏ BEL KÜRƏK...
Fatimə Məmmədova
18:27 01.05.2026
Oxunuş sayı: 53
