Ənsar mirası: Mədinədən başlayan bir elm və iman salnaməsi

Mədinənin isti qumlarından başlayan və Qafqazın yaşıl vadilərində tamamlanan bu möhtəşəm köç hekayəti, İslam tarixinin ən şərəfli zümrələrindən olan Ənsar tayfalarının inanc və yeni vətən axtarışının salnaməsidir. 

Haqqında danışdığımız ənsarların kökü əslində Yəmənin qədim və köklü qəbilələrindən olan Əzd tayfasına dayanır. Eramızın təxminən II-III əsrlərində Yəməndəki məşhur Mərib bəndinin dağılması və böyük sel fəlakətləri nəticəsində bu qəbilələr şimala doğru köç etmək məcburiyyətində qalırlar. Bu köç dalğası ilə Yəsribə (indiki Mədinə) gəlib çıxan Övs və Xəzrəc qəbilələri şəhərin münbit xurma bağlarını və strateji mövqeyini bəyənərək burada məskunlaşırlar. Lakin İslamın gəlişinə qədər keçən yüzilliklər ərzində bu iki qardaş qəbilə arasında şiddətli rəqabət və uzun sürən müharibələr (məsələn, məşhur Buas döyüşü) onları həm mənəvi, həm də fiziki cəhətdən yorur. Məhz bu mənəvi boşluq və sülh axtarışı onları yeni bir xilaskarın yolunu gözləməyə sövq edir. İslamın günəşi Məkkədə doğmağa başladıqda, Yəsriblilər bu yeni dindən xəbər tuturlar. 620-ci ildə həcc mövsümündə Məkkə yaxınlığındakı Aqaba adlı yerdə Xəzrəc qəbiləsindən olan altı nəfər Peyğəmbərimizlə (s.a.s) görüşərək İslamı qəbul edir. Növbəti iki il ərzində keçirilən I və II Aqaba beyətləri ilə Övs və Xəzrəc qəbilələri Peyğəmbəri öz şəhərlərinə dəvət edir və onu canları bahasına qoruyacaqlarına söz verirlər. 622-ci ildə böyük Hicrət hadisəsi baş verdikdə, Yəsribin bu fədakar sakinləri Məkkədən əliboş gələn mühacirləri qucaq açaraq qarşılayır, evlərini, mülklərini və hətta çörəklərini onlarla bölüşürlər. Bu misilsiz fədakarlıqlarına görə Allah tərəfindən onlara "Ənsar" (Köməkçilər) şərəfli adı verilir. Beləliklə, qədim bir Yəmən köçü ilə başlayan bu tarix, Mədinədə İslama dayaq olan bir gücə çevrilir və əsrlər sonra bu şərəfli adı daşıyanların yolu Azərbaycana, Qubaya qədər uzanır. 

Yer üzünün işığı, bəşəriyyətin son peyğəmbəri Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbdülmütəllib ibn Haşim (s.a.s) həzrətlərinin miladi təqvimlə 8 İyun 632-ci Il tarixdə vəfatından sonra yaranan siyasi təlatümlər zamanı onun səhabələrindən olan Həzrəti Osmanı dəstəkləyən ənsar nəsilləri, hakimiyyət dəyişikliyi və daxili ixtilaflar nəticəsində doğma Mədinə torpaqlarından uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalırlar. Bu məcburi hicrət, onları mənəvi bir miras kimi qəlblərində daşıdıqları və Qurani-Kərimdə adı keçən ilk məbad – Quba məscidinin xatirəsi ilə birlikdə, ərəb dünyasını Orta Asiyadan keçərək Xəzərin qərb sahillərinə, Xəzər ovalığına bağlayan həmin dövrün ən mühüm su yolu olan Ceyhun (Amudərya) çayı boyunca uzun bir yola çıxarır. Bu strateji marşrut onlara həm suyun bərəkətindən yararlanmağa, həm də Orta Asiyanın dərinliklərindən keçərək Xəzərin qərb sahillərinə, Qafqazın qapılarına qədər təhlükəsiz irəliləməyə imkan verir. 

Bu mühacirət karvanının ilk mühüm dayanacağı Dağıstanın Rutul bölgəsi, Samur çayının sahilləri olur. Burada məskən salan və gətirdikləri İslam nurunu dağların ətəklərinə yayan ənsarlar, qısa zamanda bölgəni mühüm bir dini-elmi mərkəzə çevirirlər. Lakin Rutulun sıldırım qayalıqları, dondurucu soyuqları və sərt dağ iqlimi, Mədinənin isti havasına alışmış bu nəsillər üçün yaşayışı dözülməz edir. Bu gün Rutuldakı həmin kənd qədim bir ziyarətkah kimi qorunsa da, ənsarların böyük bir hissəsi təsərrüfat vərdişlərinə uyğun, daha münbit və mülayim torpaqlar tapmaq ümidi ilə cənuba doğru hərəkətlərini davam etdirirlər.

Şahdağın ətəklərindən enərək indiki Quba ərazisinə daxil olan ənsar tayfaları, dörd tərəfi meşəli dağlarla əhatə olunmuş, hər qarışından büllur bulaqların fışqırdığı və ağacların bol meyvəsinin çaylara töküldüyü bərəkətli bir dərəyə rast gəlirlər. Bu təbiət möcüzəsini görən köçəri ənsarlar "biz cənnətimizə qovuşduq" deyərək burada əbədi məskən salmağa qərar verirlər. Onlar həm yaşadıqları şəhərə mənəvi köklərini simvolizə edən müqəddəs Quba adını verirlər, həm də öz kəndlərini tayfa kimliklərini ifadə edən Ənsar adı ilə möhürləyirlər.

Zaman keçdikcə "Ənsar" (أنصار) adı yerli əhalinin fonetik tələffüz qaydalarına və dialekt xüsusiyyətlərinə uyğunlaşmağa başlayır. Azərbaycan dilinin və yerli şivələrin təsiri ilə "n" samiti dodaq samiti olan "m" ilə əvəz olunur (n-m keçidi). Beləliklə, müqəddəs "Ənsar" adı tarixin tozlu səhifələrindən süzülərək "Əmsar" (Amsar) şəklinə çevrilir. Bu tarixi faktı dahi mütəfəkkir Abbasqulu ağa Bakıxanov "Gülüstan-i İrəm" əsərində təsdiqləmiş və özü də bu kəndin intellektual aurasına vurğun olaraq burada yaşamış, yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Sovet dövründə aparılan ruslaşdırma siyasəti daşıyan inzibati dəyişikliklər nəticəsində "Ə" hərfinin "A" ilə əvəzlənməsi kəndin adını rəsmi sənədlərdə "Amsar"a çevirsə də, sakinlərinin yaddaşındakı Mədinə mirası və Həzrəti Osman dövrünə qədər uzanan o qədim sadiqlik ruhu dəyişməz qalır.

Bu fakt təhrif olunmuş faktdır. Sovet dövründə tətbiq edilən ideoloji senzura və ateizm siyasəti çərçivəsində bir çox toponimlərin dini-mənəvi kökləri məqsədli şəkildə sekulyarlaşdırılmış, bu kontekstdə Amsar kəndinin "Ənsar" (İslama kömək edənlər) tayfası ilə olan sarsılmaz etnoloji və dini bağı akademik müstəvidə arxa plana keçirilmişdir. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında və həmin dövrün toponimik lüğətlərində kəndin adının "Am" (bulaq) və "Sər" (baş) komponentləri ilə izah olunması, yerli əhalinin yaddaşında yaşayan Mədinə köçü və müqəddəs Ənsar irsini elmi xronikadan silmək və ya təhrif etmək məqsədi daşımışdır. Bu cür süni etimoloji konstruksiyalar, əslində, xalqın İslam kimliyini və ərəb coğrafiyası ilə olan tarixi-sosial bağlarını zəiflətmək strategiyasının bir hissəsi olsa da, kənddəki "Şıx"lar silsiləsi, övliya məzarları və Məcnun Babayev kimi ziyalıların nəsil şəcərəsi bu qədim mənəvi kodun günümüzə qədər deformasiyaya uğramadan ötürülməsini təmin etmişdir. 

 Məsələnin siyasi xarakter daşıması elə bu faktla da sübuta yetirilir ki, Amsar kəndinin adı və etimologiyası ilə bağlı Azərbaycan elmi qaynaqlarında, o cümlədən 1976-cı ildə nəşr olunmuş Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında (ASE) öz əksini tapmışdır. Amsar kəndi haqqında məlumat ASE-nin I cildində (səh. 313) yer alır (çünki kəndin adı "A" hərfi ilə başlayır). Ensiklopediyada kəndin Quba rayonu tərkibində olduğu, coğrafi mövqeyi (Qudyalçayın sahilində yerləşməsi), iqtisadiyyatının bağçılıq (alma) və heyvandarlıqdan ibarət olduğu qeyd edilir. Həmçinin, kəndin Abbasqulu ağa Bakıxanovla bağlılığı (onun burada yaşaması) xüsusi vurğulanır.

Lakin Mədinədən başlayan bu müqəddəs köç təkcə yerli tarixin deyil, həm də XX əsr Qərb şərqşünaslığının diqqətini çəkmişdir. 1900-cü illərin əvvəllərində və ortalarında Qafqazın etnoqrafik xəritəsini cızan ingilis dilli tədqiqatçılar, bölgədəki ərəb izlərini heyrətlə sənədləşdirmişlər.

Hətta XX əsrin əvvəllərində bölgəni tədqiq edən ingilis tarixçiləri və etnoqrafları da öz əsərlərində Qubanın bu mənzərəli kəndindən bəhs edərkən, kənd sakinlərinin özlərini qürurla "Ənsar nəsli" adlandırdıqlarını və bu adın kökündə dayanan tarixi həqiqətləri xüsusi qeyd etmişlər. Beləliklə, Mədinədən başlayan bu müqəddəs yolçuluq, Ceyhun çayının suları ilə yuyularaq Qubanın bənzərsiz təbiətində kök atmış, Dağıstandakı ruhani başlanğıcı ilə Azərbaycanın yaşıl cənnətini birləşdirən bir tarix dastanına çevrilmişdir.  Həmin tədqiqatçılardan biri öz əsərində Qubanın Əmsar kəndini təsvir edərkən, buranın həm təbii mənzərəsini, həm də sakinlərinin nəcib köklərini xüsusi vurğulayır. O, kəndin adının etimologiyasına toxunaraq, yerli əhalinin özlərini "Ansar descendants" (Ənsar nəsli) kimi təqdim etmələrini və bu adın zamanla "Amsar" formasına düşməsini elmi bir fakt kimi qeydə alır. Bu ingilis mənbəsi, eyni zamanda Abbasqulu ağa Bakıxanovun buranı özünə iqamətgah seçməsini sadəcə təsadüf deyil, yerin malik olduğu intellektual və mənəvi aura ilə əlaqələndirir.

"Qubanın qədim tarixini vərəqlədikcə, Ağçay və Qaraçayın qovuşduğu bərəkətli vadidə qərar tutan Amsar kəndi sadəcə təbiət abidəsi kimi deyil, həm də sönməz bir elm və maarif ocağı kimi boy göstərir. Əsrlər boyu Mədinədən gələn 'Ənsar' ruhunun və ruhani 'Şıxlar' irsinin qorunduğu bu torpaqlar, Abbasqulu ağa Bakıxanovdan başlayan intellektual ənənəni öz genetik yaddaşında yaşadaraq Azərbaycanın zəka xəritəsinə silinməz imzalar atmışdır. Bu münbit mənəvi iqlimdə boya-başa çatan ziyalı nəsilləri çətinlikləri zəhmətlə, qaranlığı isə elmin nuru ilə dəf etməyi bir vətəndaşlıq borcuna çevirmişlər. Məhz belə bir zəngin irsin və sarsılmaz iradənin varisi olan Professor Məcnun Şıxbaba oğlu Babayevin həyat yolu da rəsmi sənədlərdə göstərilənlərə əsasən 12 yanvar 1940-cı ildə Amsarın bu sirli və müqəddəs aurasında, böyük bir tarixi sınağın astanasında başlamışdır." Bu başlanğıc həm də böyük bir sınağın astanası olur.

Əslində isə kəndin artıq vəfat etmiş yaşlı nəsillərinin verdiyi bəzi məlumatlara əsasən o, 1941-ci ilin sonlarında dünyaya gəlmiş, lakin iri cüssəli və sağlam yetişkin bir gənc olduğu üçün ona vaxtından əvvəl 18 yaş verərək 1961-ci ildə keçmiş SSRİ-nın hərbi qoşunlarında xidmət etmək üçün həqiqi hərbi xidmətə çağırılmışdır (ОБД Мемориал :: , : Информация из документов ВПП/ЗП).

 Məcnun müəllim dünyaya göz açandan bir neçə il sonra bəşəriyyətin ən ağır faciələrindən biri olan İkinci Dünya müharibəsi onun ailəsinin qapısını döyür. Arxiv sənədlərindən bəlli olur ki, professorun atası, 1895-ci il təvəllüdlü Babayev Şıxbaba Məcid oğlu 7 yanvar 1943-cü ildə Quba rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən cəbhəyə səfərbər edilmişdir. Sıravi əsgər rütbəsi ilə xidmətə başlayan Şıxbaba kişi, Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Mərkəzi Arxivinin (TSAMO) rəsmi sənədlərinə əsasən, 38-ci ehtiyat atıcı diviziyasının 370-ci ehtiyat atıcı alayına təhkim olunmuş və 10 yanvar 1943-cü il tarixindən etibarən həmin hərbi hissənin şəxsi heyətinin siyahısına daxil edilmişdir. Bu qiymətli sənəd (fond 8572, siyahı 120843, iş 6) Vətən qarşısında borcunu yerinə yetirən bir atanın itkin düşməzdən əvvəlki şərəfli döyüş yolunun mühüm bir xronikasıdır. Şıxbaba kişi orada itkin düşür və onun övladları da digər əksər Azərbaycan övladları kimi atasız qalır. Həmin vaxtdan ailənin bütün yükü fədakar ana, Çimnaz xanımın çiyinlərinə düşür.

Çimnaz ana təkbaşına, o dövrün ağır məhrumiyyətləri içində övladlarını böyüdür. Onun ən böyük silahı isə övladlarına verdiyi təhsil sevgisi olur. O, böyük əzab-əziyyətlərlə olsa da, övladlarının oxuması, cəmiyyətə faydalı bir şəxsiyyət kimi yetişməsi üçün bütün varlığını fəda edir.

Məcnun müəllimin elmə olan marağında böyük qardaşı, həm də Məcnun müəllimə böyüklük etmiş Əlibaba Babayevin rolu əvəzsizdir. Əlibaba müəllim riyaziyyatçı kimi ali təhsil alaraq ailənin ilk ziyalı işığına çevrilir. O, müəllimlik fəaliyyətinə uzaq cənubda — Lənkəranın Veravul kəndində başlasa da, sonradan doğma yurduna, Amsara qayıdır. Ömrünün sonunadək kənd məktəbində şagirdlərinə riyaziyyatın sirlərini öyrədən Əlibaba müəllim, həm də kiçik qardaşı Məcnun üçün əsl mənəvi dayaq olur.

Əlibaba müəllimin özü də bir maarif fədaisi kimi 7 övlad böyüdür ki, onların da hər biri bu gün ali təhsilli ziyalılar kimi müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərirlər. Həmçinin onun professorun formalaşmasında da əməyi böyükdür.

Belə ki, orta təhsilini bilavasitə qardaşının tərbiyyəsi altında bitirən və hərbi xidmətə çağırılan professor Məcnun Babayevin həyat yolu hərbi xidmətdə qazanılmış leytenant rütbəsindən Azərbaycan elminin professor zirvəsinə qədər uzanan, zəhmət və zəka ilə yoğrulmuş fədakar bir ömür salnaməsidir. 1963-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsinə qədəm qoyan və tələbə ikən elmi axtarışlara başlayan gənc tədqiqatçı, sonralar bu müqəddəs ocağın genetika kafedrasında laborantlıqdan prorektorluğa qədər şərəfli bir yol keçmişdir. Biologiya elmləri doktoru və üç beynəlxalq akademiyanın həqiqi üzvü olan alim, təkcə 250-dən çox elmi əsərin və 30-dan çox dərsliyin müəllifi kimi deyil, həm də orta məktəb dərslikləri vasitəsilə bütöv bir nəslə təbiət elmlərini sevdirən "Əməkdar müəllim" kimi qəlblərdə yer tapmışdır. "Qızıl Qələm" mükafatı, "III dərəcəli Əmək ordeni" və müxtəlif dövlət təltifləri ilə taclanan bu mənalı ömür, Mədinədən gələn "Ənsar" ruhunun müasir dövrdə elmə və maarifə xidmət edən mənəvi davamıdır. 

Amsar kəndində "Şıxlar" və "Övliyalar" haqqında danışılarkən, bu, sadəcə uzaq keçmişin əfsanəsi deyil, professor Məcnun Babayevin nəsil şəcərəsinin canlı sədasıdır. Alimin babasının xatirələrində qorunan və nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlara görə, bu nəsil tarix boyu kəndin dini rəhbərləri axundları və övliyaları olmuşdur. Bu fakt bir daha təsdiqləyir ki, "Ənsar" ruhu Amsarda sadəcə divarlarda deyil, insanların qan yaddaşında yaşayır.

Keçmişdə kənd sakinləri mənəvi rahatlıq və ruhani şəfa tapmaq üçün bu nəslin böyüklərinin, el dili ilə desək övliyaların qapısını döyürdülərsə, bu gün həmin nəslin müasir davamçısı Məcnun Babayev öz elmi kəşfləri və dərslikləri ilə insanların zəkasını işıqlandırır. Bu, mənəviyyatın elmə çevrilmiş formasıdır: professorun babalarının oxuduğu dualar və verdiyi öyüdlər, bu gün nəvənin yazdığı mürəkkəb genetik düsturlarda və elmi nəzəriyyələrdə öz təzahürünü tapır.

Məcnun müəllimin ixtisasca genetik olması burada sanki ilahi bir işarədir. O, illərini genlərin, irsiyyətin sirlərini açmağa həsr edərkən, əslində özünün də mənsub olduğu o qədim və müqəddəs nəsil zəncirinin — "axundlar və övliyalar" irsinin elmi tədqiqatçısına çevrilmişdir. Beləliklə, Amsarın "Şıxlar" məhəlləsindən başlayan bu yol, Mədinədən gələn nuru Bakı Dövlət Universitetinin auditoriyalarına qədər daşıyaraq, keçmişin ruhani şəfası ilə gələcəyin elmi işığını bir nöqtədə birləşdirir.

Professor Məcnun Babayevin həm bir alim, həm də bir mütəfəkkir kimi ən böyük xidmətlərindən biri genetika ilə mənəviyyat arasındakı körpünü elmi dildə izah etməsidir. Onun məqalələrində "genetik yaddaş", "tərbiyənin bioloji əsasları" və "nəsil şəcərəsinin xarakterə təsiri" mövzuları qırmızı xətlə keçir.

Professorun baxış bucağını və internet resurslarında əks olunan elmi-fəlsəfi düşüncələrini ümumiləşdirərək aşağıdakı sitatları və fikirləri hekayəmizə daxil edə bilərik:

Professorun məqalələrində irsiyyət sadəcə fiziki bənzərlik deyil, həm də ruhun və əxlaqın daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Onun fikirlərindən çıxış edərək bu sitatları gətirmək olar:

"İnsan xarakterinin təməli onun genetik kodlarında gizlidir. Tərbiyə bu təməlin üzərində ucalan binadırsa, genlər həmin binanın layihəsidir. Valideynlərin və ulu babaların mənəvi saflığı, onların elmi və ruhani axtarışları bir sonrakı nəslin intellektual potensialına birbaşa təsir edir."

Məcnun müəllim qeyd edir ki, insanın daxili aləmindəki sadiqlik, fədakarlıq və elmə meyil kimi xüsusiyyətlər təkcə qazanılmış keyfiyyətlər deyil. Bunlar əsrlər boyu "Ənsar" ruhu kimi nəsillərdən nəsillərə süzülüb gələn bioloji bir mirasdır.

Alim vurğulayır ki, genetik meyil (təbiət) insana bir istiqamət verir, lakin tərbiyə bu meyli cilalayaraq onu kamil bir şəxsiyyətə çevirir. "Biz öz köklərimizdən gələn nuru (genləri) təhsil və əxlaqla (tərbiyə ilə) birləşdirəndə həqiqi ziyalı formalaşır."

Professorun öz nəslinin "Şıxlar" və "Axundlar" olması faktına yanaşması da elmidir: "Hər bir nəsil özündən sonrakılara sadəcə maddi varlıq deyil, həm də mənəvi intellektual ötürücülər (genetik informasiya) qoyub gedir. Amsar ziyalılarının çoxluğu məhz bu bərəkətli genetik qaynağın nəticəsidir."

Professor Məcnun Babayevin elmi məqalələrində tez-tez rast gəldiyimiz bir həqiqət var: “İnsan öz şəcərəsinin elmi və mənəvi məhsuludur.”  O, genetikanın sirlərindən bəhs edərkən sadəcə DNT zəncirlərini deyil, həm də babalarının ruhani dualarının və analarının əziyyətli tərbiyəsinin genetik yaddaşda necə kodlaşdığını təsvir edir. Onun üçün genetika bir insanın öz keçmişinə və köklərinə olan elmi vəfasıdır. Məhz bu vəfa hissi sayəsində Amsar kəndinin o qədim “Ənsar” irsi bu gün dərsliklərdəki elmi həqiqətlərlə yenidən canlanır."

Professor Məcnun Babayevin həm bir genetik alim, həm də bir ailə başçısı kimi ortaya qoyduğu ən böyük "canlı əsəri" onun yetişdirdiyi ziyalı övladlarıdır. Onun elmi məqalələrində tez-tez vurğuladığı "ailə dəyərlərinin genetikasındakı rolu" mövzusu öz şəxsi həyatında bir ailə modelinə çevrilmişdir.

Professor Məcnun Babayevin elmi fəlsəfəsinə görə, genetika yalnız bioloji kodların ötürülməsi deyil, həm də mənəvi dəyərlərin nəsil yaddaşına möhürlənməsidir. O, çıxışlarında və yazılarında qeyd edir ki, "ailə mühiti genetik potensialın üzə çıxması üçün ən münbit torpaqdır; əgər kökdə elmə sevgi və dürüstlük varsa, o ağacın meyvələri də mütləq ziyalı olacaqdır."

Alimin bu elmi qənaətinin ən parlaq sübutu onun öz ailəsidir. Professorun üç oğlu hər biri öz sahəsində tanınmış mütəxəssis və ziyalı simalardır: Böyük oğlu Hikmət Babayev atasının dürüstlük və ədalət prinsiplərini hüquq müstəvisinə daşıyan təcrübəli hüquqşünas, vəkil, ortancıl oğlu Yalçın Babayev qanunun aliliyini və nəcabətli nəsil ənənələrini qoruyan digər hüquqşünas oğludur. Ailənin sonbeşiyi olan Kənan Babayev isə analitik təfəkkürün və dəqiqliyin təzahürü olan iqtisadçı mütəxəssisdir. Bu üç fərqli sahə - Hüquq və İqtisadiyyat əslində professorun öz genetika dərslərində öyrətdiyi "nizam və qanunauyğunluq" fəlsəfəsinin həyatdakı əksidir. Məcnun müəllim üçün övladlarının cəmiyyətə faydalı birer şəxsiyyət kimi yetişməsi, onun yazdığı ən qiymətli "elmi əsər"dir. O, sübut etmişdir ki, Mədinədən gələn "Ənsar" fədakarlığı, Şıxbaba kişinin cəsarəti və Çimnaz ananın əziyyəti ilə yoğrulan o qədim genlər, bu gün müasir Azərbaycanın hüquq və iqtisadi sütunlarını möhkəmləndirən ziyalılar nəslində yaşamağa davam edir.

Məcnun Babayevin elmi irsi bu gün artıq üçüncü nəslin onun 11 nəvəsinin simasında yeni zirvələrə doğru addımlayır. Bu nəticələr zəncirində akademik fəaliyyətini davam etdirən gənc alimlər, babalarından miras qalan intellektual estafeti rəqəmsal dövrün tələbləri ilə birləşdirirlər.

Xüsusilə nəvəsi, gənc geofizik alim Tural Hikmət oğlu Babayev, Azərbaycan elmində inqilabi bir addım ataraq seysmoloji tədqiqatlara süni intellekti tətbiq etmişdir. Professor Məcnun müəllim illər öncə biologiyada genetik kodların analizini aparırdısa, bu gün onun nəvəsi yerin təkindəki gizli kodları süni intellekt vasitəsilə oxuyur. Bu, Amsarın o qədim "Ənsar" kökündən gələn zəkanın müasir texnologiya ilə qovuşmasıdır.

Bu şərəfli nəsil ağacı hər gün daha da böyüyür. Elə bu günlərdə 22 aprel 2026-cı il tarixdə professorun nəticəsinin 1 yaşı tamam olmuşdur. Baharın gəlişi ilə eyni vaxtda doğulan bu körpə, Mədinənin isti qumlarından başlayan, Qubanın bərəkətli Ağçay və Qaraçay vadilərində kök salan və Bakı Dövlət Universitetinin auditoriyalarında elmi zirvələrə ucalan o böyük şəcərənin ən gənc tumurcuğudur.

Amsar kəndinin "Bulaq başı"ndan başlayan bu hekayə, Məcnun Babayevin timsalında sübut edir ki, əsl zənginlik nə mülkdür, nə də şan-şöhrət. Əsl zənginlik, itkin düşmüş bir atanın adını elmdə yaşatmaq, fədakar bir ananın əziyyətini ordenlərlə taclandırmaq və özündən sonra süni intellekt dövrünün alimlərini yetişdirə biləcək bir genetik miras qoyub getməkdir.

Professorun babasının dediyi kimi, onlar hər zaman bu kəndin "övliyaları və axundları" olublar dünən ruhun şəfası üçün dua edirdilərsə, bu gün millətin gələcəyi üçün elm fədaisi kimi çalışırlar.

Professor Məcnun Babayev ömrünü elmin sirlərini gələcək nəsillərə ötürməyə həsr edərək, arxasında zəngin bir biblioqrafik xəzinə buraxmışdır. Onun 1983-cü ildə qələmə aldığı "Şərab kimyası" dərs vəsaitindən başlayan yaradıcılıq yolu, "Genetikadan praktikum" (1986), mutagenez sahəsində fundamental sayılan "Защитный эффект антиоксидантов..." (1998) monoqrafiyası və bütöv bir nəslin biologiya elminə baxışını formalaşdıran "Ümumi biologiya" (X-XI siniflər, 2002) dərslikləri ilə davam etmişdir. Alimin "Ekoloji genetika" (2004), "Molekulyar genetikadan mühazirələr" (2006) və magistral dərslik hesab olunan "Təkamül təlimi" (2009) kimi əsərləri ali təhsil sistemimizin əsas sütunlarıdır. Həyatının son illərində də elmi fəaliyyətdən qalmayan professor, "Biologiyanın inkişaf tarixi" (2017) və həm Azərbaycan, həm də rus dillərində dərc edilmiş "Genetik xəstəliklər, əlamətləri və profilaktikası" (2019) kimi hamısının adlarını sadalamaq mümkün olmayan dəyərli vəsaitlərlə öz mənəvi-elmi missiyasını davam etdirərək, adını Azərbaycan biologiya elminin qızıl fonduna həkk etmişdir.

Dərin fəxarət və qürur hissi ilə 

Hikmət Babayev