ABŞ və Səudiyyə arasında "əsən soyuq küləklər": Proses hara aparır?

2026-cı il martın 27-də ABŞ Prezidenti Donald Tramp Mayamidə Səudiyyə Ərəbistanının maliyyələşdirdiyi bir investisiya forumunda Səudiyyə vəliəhdi Məhəmməd bin Salmana (MBS) gözlənilməz və sərt bir tənqid ünvanladı. Tramp dinləyicilərə dedi: "O, mənim qucağımı öpəcəyini düşünmürdü" və əlavə etdi ki, vəliəhd "mənim tənəzzülə doğru gedən bir ölkənin adi bir Amerika prezidenti olacağımı güman edirdi. Amma indi o, mənə qarşı xoş rəftar etməlidir."

Bu kobud sözlər bütün dünyada şok yaratdı. Çinin dövlət mediası bunu "alçaldıcı" adlandırdı. Fransız mətbuatı bunu Amerika diplomatiyasında "nadir" bir hadisə kimi təsvir etdi. Lakin Ağ v rəbərinin kobud dili altında hesablanmış bir mesaj dayanır – bu mesaj son aylarda ABŞ-Səudiyyə münasibətlərini zəhərləyən həqiqi narazılıqlardan qaynaqlanır.

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis Bəhlul Nuri bu barədə Crossmedia.az-a açıqlama verib: "Trampın çıxışından bir neçə gün əvvəl Səudiyyə Ərəbistanı və Ukrayna əhəmiyyətli bir hava hücumundan müdafiə sazişi imzaladılar. Bu saziş "inteqrasiya olunmuş sistemlər, məlumat analizi alətləri və süni intellekti" əhatə edir və Səudiyyə hərbi əməkdaşlığında böyük bir dönüş nöqtəsini təmsil edir. Bu Vaşinqtonu niyə qəzəbləndirsin? Birincisi, bu saziş Ukraynanı - əhəmiyyətli dərəcədə ABŞ hərbi yardımından asılı olan bir ölkəni - böyük bir Körfəz dövlətinə təhlükəsizlik tərəfdaşı kimi mövqeləndirir. Bu, Səudiyyə Ərəbistanına, sonra da Körfəz ölkələrinə ABŞ-nin ənənəvi təsirini zəiflədir. Ukrayna Səudiyyə obyektlərinə təhdid yaradan İran istehsalı olan Şahid pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı döyüş meydanında sınanmış təcrübəsini bölüşür".

Onun fikrincə, ikinci məqam odur ki, saziş ABŞ-nin İrana qarşı aktiv döyüş əməliyyatları apardığı bir vaxtda Səudiyyənin hərbi tərəfdaşlıqlarını şaxələndirməsini ifadə edir: "Amerika sistemləri və koordinasiyası arxasında birləşmək əvəzinə, Ər-Riyad alternativ mexanizmlər qurur. Üçüncüsü və ən əsası, Trampın perspektivindən Ukrayna lideri Volodimir Zelenski əməkdaşlığın "qarşılıqlı faydalı" olduğunu təsdiqlədi, yəni Səudiyyə Ərəbistanı Ukraynaya dəyər verə biləcəyi imkanlara malikdir. ABŞ Konqresinin Kiyevə yardımın həcmini müzakirə etdiyi müharibə şəraitində Səudiyyənin Ukraynaya hər hansı bir dəyər təklif etməsi Vaşinqtonun danışıq mövqeyini zəiflədən bir addım kimi qəbul edilə bilər. Müttəfiqlik münasibətlərinə əməliyyat baxımından yanaşan Tramp üçün Səudiyyə Ərəbistanının Ukraynaya bu cür yaxınlaşması birbaşa təhqirdir. Bəlkə də, ən əhəmiyyətli amil Səudiyyə Ərəbistanının İranla hazırkı münaqişədə oynadığı roldur. Çoxsaylı mənbələr MBS-in Trampı Tehrana qarşı hərbi əməliyyatları davam etdirməyə və gücləndirməyə sövq etdiyini göstərir. Fransız və Pakistan mediasının kəşfiyyat mənbələrinə istinadən verdiyi məlumata görə, vəliəhd Vaşinqtonu İran hökumətinin "tamamilə məhvinə" sövq edir. "New York Times" qəzeti yazır ki, MBS hazırkı kampaniyanı İranı daimi zəiflətmək üçün "tarixi fürsət" kimi görür və enerji infrastrukturuna zərbələr də daxil olmaqla daha güclü tədbirlərə sövq edir. Trampın açıqlamaları bu dinamikaya birbaşa işarə edir. O, ABŞ-nin hərbi uğurları ilə öyünərkən qeyd etdi ki, İranı cəhənnəm kimi döyməzdən əvvəl" Amerikanın nüfuzu yaxşılaşmışdı. Mesaj aydındır: Səudiyyə Ərəbistanı bu müharibəni istəyirdi, buna sövq etdi və indi Amerika qanı və xəzinəsindən faydalanır. Trampın perspektivindən Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-nin strateji məqsədlərini dəstəkləmək əvəzinə, guya Amerikanı Ər-Riyadın Tehrana qarşı regional rəqabətinə xidmət edən bir müharibəyə sürükləyib. "O, mənə qarşı xoş rəftar etməlidir" ifadəsi gizli bir təhdid daşıyır: sən mənə mənim sənə ehtiyac duyduğumdan daha çox ehtiyac duyursan və mən bilirəm ki, bizi bu müharibəyə həm də sən manipulyasiya etdin. Trampın təhqirinin Səudiyyə investisiya forumunda bəyan  edilməsi, MBS-ə asılı mövqeyini xatırlatmaq üçün nəzərdə tutulmuş düşünülmüş alçaltma taktikasıdır".

Müsahibimiz söyləyib ki, üçüncü böyük narazılıq Səudiyyə Ərəbistanının ABŞ-ın regiondakı hərbi əməliyyatları ilə tam əməkdaşlıq etməkdəki istəksizliyi ilə bağlıdır: "İran raket və pilotsuz uçuş aparatları hücumlarının hədəfi olmasına və Amerika qüvvələrini ərazisində yerləşdirməsinə baxmayaraq, Körfəz dövlətləri - Səudiyyə də daxil olmaqla - ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi koalisiyalara qoşulmaqda tərəddüd göstərirlər. "Haaretz" qəzet izah edir ki, Körfəz dövlətləri ABŞ-nin hədəflərini və diplomatik niyyətlərini tam anlamadan "səfərbər olmağa tələsməzlər". İran Səudiyyə neft obyektlərinə və Ər-Riyaddakı ABŞ səfirliyinə hücum etsə də, Krallığın cavabı ölçülüb-biçilmiş oldu: Səudiyyə "bütün zəruri tədbirləri görmək hüququnu" təsdiqlədi, lakin Amerika rəhbərliyində əməliyyatlara qoşulmaq öhdəliyi götürmədi. Vaşinqtonu daha da narahat edən odur ki, martın əvvəlində Körfəz dövlətlərinin - o cümlədən Səudiyyənin - "ABŞ müqavilələrindən çıxmağı və gələcək investisiya öhdəliklərini ləğv etməyi müzakirə etdikləri" barədə xəbərlər yayıldı. "Financial Times" qəzeti yazır ki, bu dövlətlər müharibə nəticəsində enerji gəlirlərinin, daşımaların və infrastrukturun pozulması səbəbindən artan büdcə təzyiqi ilə üzləşirlər. Özünü razılaşma ustası kimi qəbul edən və xarici siyasəti daima əməliyyat şərtləri ilə izah edən Tramp üçün bu qəbuledilməzdir. O, həmişə müttəfiqlərin Amerika qorumasına görə pul ödəməsini gözləyib. Səudiyyə Ərəbistanının Krallığı qoruyan bir müharibədə ABŞ qüvvələri vuruşarkən öz obyektlərini tamamilə açmaqdan, əməliyyatları koordinasiya etməkdən və ya investisiya öhdəliklərini saxlamaqdan imtina etməsi bu gizli müqavilənin pozulmasıdır. Bu üç amil - Ukrayna yaxınlaşması, müharibə manipulyasiyası və əməliyyat istəksizliyi - bir reallıq ətrafında birləşir: Tramp hesab edir ki, MBS ondan istifadə etməyə cəhd göstərib. Prezidentin öz sözləri bu qənaəti üzə çıxarır. O, vəliəhdin əvvəllər onu "uduzan başqa bir Amerika prezidenti" və "ölü bir ölkənin" rəhbəri kimi gördüyünü iddia edir. İndi, İrana qarşı Amerika hərbi gücü nümayiş etdirildikdən və ABŞ-ın qlobal mövqeyi guya bərpa edildikdən sonra Tramp özünü haqlı hiss edir.

"Siz ölü bir ölkə idiniz. İndi siz dünyanın ən populyar ölkəsisiniz" - Tramp MBS-in bu sözləri söylədiyini iddia edir. Prezidentin ictimai və kobud şəkildə verdiyi cavab vəliəhdə kimin etiraf edilməli olduğunu xatırlatmaqdır: "O, bunun baş verəcəyini düşünmürdü." Bu dinamika Trampın xarici siyasətində daha geniş bir nümunəni əks etdirir. Çin mediasının qeyd etdiyi kimi, "gücün təkəbbürü çox vaxt dilin yüngülliyü ilə başlayır, dilin yüngüllüyü isə çox vaxt gücün sübutu kimi səhv salınır." Daha kəskin şəkildə: "Amerikanın düşməni olmaq təhlükəlidir, lakin Amerikanın müttəfiqi olmaq ölümcüldür." Trampın təhqiri diplomatik səhv və ya ani kobudluq deyildi. Bu, MBS-ə  və izləyən hər bir müttəfiqə  regional üstünlük üçün Birləşmiş Ştatları manipulyasiya etmək cəhdlərinin ictimai alçaldılma ilə cavablandırılacağı barədə hesablanmış bir mesajdır. Bu yanaşmanın Amerikanın müttəfiqlik şəbəkəsini gücləndirib-gücləndirmədiyi hələ görünəcək. Ancaq hələlik Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi öz yerinə oturduldu".

O, mümkün perspektiv barədə də danışıb: "Səudiyyə Ərəbistanı hələ rəsmi cavab verməyib. Krallıq çətin seçim qarşısındadır: təhqiri udmaq və əməkdaşlığı davam etdirmək, yaxud müqavimət göstərmək və İran raketlərinin Səudiyyə torpağına düşdüyü bir vaxtda Amerika qorunmasını itirmək riskini götürmək. Tramp üçün hesablama daha sadədir. O, sədaqətin gözlənildiyini, manipulyasiyanın cəzalandırılacağını və ictimai itaətin müzakirə olunmaz olduğunu nümayiş etdirdi. MBS - və hər bir digər ABŞ müttəfiqi - üçün sual budur: əməliyyat səciyyəli alçaldılmanı Amerika təhlükəsizlik zəmanətlərinin əvəzində qəbul etməyə dəyərmi?".