Culfa adının izi ilə: Naxçıvandan Venesiyaya uzanan tarixi yaddaş və ehtimalın sərhədləri
Tarix yalnız hadisələrin deyil, həm də adların yaddaşıdır. Bəzən bir toponim – bir yer adı – əsrləri aşaraq fərqli coğrafiyalarda yenidən üzə çıxır və tədqiqatçıları düşündürən suallar yaradır. Bu baxımdan Culfa ilə Venesiya arasında səslənən “Culfa” adı xüsusi maraq doğurur. Bu iki məkan arasında doğrudanmı bir bağlılıq var, yoxsa bu sadəcə səslərin təsadüfi uyğunluğdur? Araşdırma məhz bu sual ətrafında formalaşır.
Tarixi mənbələr göstərir ki, Culfa qədim dövrlərdən etibarən Şərqlə Qərbi birləşdirən mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşmişdir. Araz çayı sahilində yerləşən bu yaşayış məntəqəsi yalnız coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də burada formalaşan ticarət ənənələri ilə seçilmişdir. Culfa tacirləri geniş coğrafiyada fəaliyyət göstərmiş, müxtəlif ölkələrlə iqtisadi və mədəni əlaqələr qurmuşlar. Bu baxımdan Culfa adı artıq erkən dövrlərdən etibarən lokal deyil, beynəlxalq səciyyə daşımağa başlamışdır.
XVII əsr bu adın taleyində dönüş nöqtəsi olmuşdur. I Şah Abbas tərəfindən həyata keçirilən köçürmə siyasəti nəticəsində Culfa əhalisinin mühüm hissəsi doğma torpaqlarından çıxarılaraq İsfahan şəhərinə yerləşdirilmişdir. Burada “Yeni Culfa” adlı məhəllə salınmış və qısa müddətdə regionun ən fəal ticarət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu hadisə Culfa adının coğrafi sərhədlərini genişləndirərək onu daha böyük bir iqtisadi şəbəkənin simvoluna çevirmişdir.
Yeni Culfa tacirləri zamanla öz fəaliyyətlərini daha da genişləndirərək Avropaya doğru yönəltmişlər. Onların ticarət əlaqələri xüsusilə Aralıq dənizi hövzəsində güclənmiş, bu isə Venesiya kimi dövrün aparıcı liman şəhərləri ilə əlaqələrin qurulmasına səbəb olmuşdur. Venesiya həmin dövrdə Şərq mallarının Avropaya daxil olduğu əsas qapılardan biri idi və bu səbəbdən Şərqdən gələn tacirlərin burada mövcudluğu təbii sayılırdı.
Məhz bu tarixi kontekstdə Venesiyada “Culfa” adına rast gəlinməsi məsələsi ortaya çıxır. Bəzi tədqiqat və qeydlərdə şəhərdə “Zulfa” və ya “Giulfa” kimi səslənən küçə adlarının mövcudluğu qeyd edilir. Lakin bu məqam xüsusi diqqət tələb edir: həmin adların birbaşa Culfa ilə bağlı olduğunu təsdiqləyən açıq və yekdil akademik sübutlar məhduddur. Bu səbəbdən bu bağlılıq elmi ədəbiyyatda daha çox “ehtimal” və ya “tarixi versiya” kimi təqdim olunur.
Bununla belə, belə bir ehtimalın yaranması təsadüfi deyil. Tarixdə çoxsaylı nümunələr var ki, köç edən icmalar öz doğma yerlərinin adlarını yeni məkanlara daşıyıblar. Xüsusilə tacir diasporaları bu baxımdan mühüm rol oynamışdır. Culfa tacirlərinin geniş şəbəkəsi və onların Venesiyada fəaliyyəti nəzərə alındıqda, bu adın həmin mühitdə yaşaması tamamilə məntiqi görünür.
Digər tərəfdən, elmi yanaşma tələb edir ki, hər bir belə iddia sənədli mənbələrlə təsdiqlənsin. Toponimlərin oxşarlığı hər zaman birbaşa tarixi bağlılıq demək deyil. Bəzən fonetik yaxınlıq, dil dəyişiklikləri və ya yerli transformasiyalar da oxşar adların yaranmasına səbəb ola bilər. Bu baxımdan Venesiyadakı “Culfa” adının mənşəyi məsələsi açıq qalan tədqiqat mövzularından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, Culfa ilə Venesiya arasında “Culfa” adı üzərindən qurulan əlaqə tarix, ticarət və miqrasiya proseslərinin yaratdığı maraqlı bir paraleldir. Bu əlaqə tam sübut olunmuş fakt kimi deyil, güclü tarixi ehtimal kimi dəyərləndirilməlidir.
Lakin məhz bu ehtimal belə bizə bir həqiqəti xatırladır: insan haraya getsə də, öz yaddaşını və kimliyini özü ilə aparır və bəzən bu yaddaş bir adın sadə səslənməsində belə yaşayır.
Elmir
12:57 27.03.2026
Oxunuş sayı: 61
