Şamaxı zəlzələsi: 124 il öncə bu günün dəhşəti
124 il öncə, 1902-ci ilin 31 yanvarında, Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri olan Şamaxı qorxunc bir təbii fəlakətlə üzləşdi. Saat 12 radələrində başlayan titrəmələr şəhərin bütün sarsılmaz görünən binalarını yerlə-yeksan etdi, tarixi məscidlər, kilsələr, mədrəsələr və minillik mədəniyyət nümunələri torpağın dərin qatlarına gömüldü. Bu, yalnız daşların uçması deyildi – şəhərin özü, onun tarixi ruhu sanki bir anlıq yoxa çıxdı.
Hadisənin nəticələri ürəkdağlayıcı idi: 2.000-dən çox insan həlak oldu, minlərlə nəfər yaralandı və təxminən 20.000 sakin bir gecədə evsiz-eşiksiz qaldı. Şəhərin 5.000-dən çox evindən 4.000-i tamamilə dağıldı, 8 qədim məscid, 2 kilsə, 10-dan çox mədrəsə, 40 qədim hamam və sayısız ticarət obyektləri yerlə-yeksan oldu. Qəzalardakı 126 kənddə isə 3.000-dən çox ev, 40 məscid və çoxlu təsərrüfat tikililəri dağıldı. İnsanlar qorxu içində küçələrdə qaçır, ailələr bir-birini itirirdi, səslər həlak olmuş və yaralı insanların çağırtılarından dolurdu. O dövrün mətbuatı bu dəhşəti “Qiyamət günü” adlandırmış və oxuculara çatdırmışdı ki, insanın təsəvvür edə biləcəyi ən dəhşətli faciələrdən biri yaşanır.
Araşdırmalara görə, bu fəlakətin iki əsas səbəbi vardı. Şamaxının böyük hissəsi yumşaq, su ilə zəngin torpaqlar üzərində yerləşirdi, binalar isə zəif gil məhlulundan tikilmiş və ağır damlarla örtülmüşdü. Hətta 1860-cı ildə alman geoloqu German Abix bu ərazidə güclü zəlzələnin baş verə biləcəyini xəbər vermişdi, lakin xəbərdarlıqlar qulaqardına vurulmuşdu. Bu acı həqiqət, təbiətin qəzası ilə insanın laqeydliyinin birləşərək nə qədər böyük fəlakətlərə yol aça biləcəyini göstərir.
Zəlzələdən sonra hökumət rəsmiləri və Qırmızı Xaç Komitəsi əhaliyə yardım göstərmək üçün əraziyə gəldi. Lakin kömək gecikmiş, dağıntı və itkilər artıq tarixi ölçüyə çatmışdı. İnsanlar sevdiklərini, evlərini, bütün maddi və mədəni sərvətlərini bir anlıq itirmişdi.
Qeyd edək ki, bu faciə, Şamaxının yalnız fiziki deyil, həm də mədəni və tarixi irsinin böyük bir hissəsini itirməsinə səbəb oldu.
Bu gün, 124 il sonra, biz Şamaxı zəlzələsini xatırlayarkən, yalnız tarix kitablarını oxumur, həm də insanın təbiət qarşısındakı acizliyini, qorxusunu və faciə ilə üzləşərkən yaşadığı iztirabı hiss edirik. Hər bir daş, dağılan ev və itirilmiş həyat, bizə o günlərin dəhşətini, insanlıq tarixində unudulmaz bir dərs olduğunu xatırladır. Şamaxı zəlzələsi həm də göstərir ki, təbiət qarşısında hazırlıqsızlıq və laqeydlik, ən güclü şəhərləri belə yerlə-yeksan edə bilər.
Fatimə Məmmədova
14:21 31.01.2026
Oxunuş sayı: 544
