Sosium

Selektiv yanaşmalar fonunda beynəlxalq hüququn gələcəyi

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin transformasiya mərhələsindən keçir. Qlobal siyasətdə baş verən proseslər göstərir ki, uzun illər beynəlxalq sabitliyin əsas dayağı kimi təqdim olunan hüquqi normalar artıq əvvəlki təsir gücünə malik deyil. Prezident İlham Əliyevin 20 yanvar 2026-cı ildə Davosda “Euronews” televiziyasına verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər məhz bu reallığın açıq ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Dövlət başçısı beynəlxalq hüququn bütün dünya ictimaiyyəti üçün mütləq norma kimi qəbul edilmədiyini vurğulamaqla qlobal sistemin fundamental probleminə diqqət çəkdi. Beynəlxalq hüquq anlayışı tarixən dövlətlər arasında münasibətlərin tənzimlənməsi üçün yaradılmış mexanizm olub. Onun əsas məqsədi güc faktorunun qarşısını almaq, hüquq və öhdəliklər arasında balans yaratmaq idi. Lakin son onilliklərdə müşahidə olunan hadisələr göstərir ki, bu mexanizm ciddi sınaq qarşısındadır. Qanunlar mövcuddur, lakin onların icrası siyasi maraqlardan asılı hala gəlib. Bu isə hüququn universallıq prinsipini zəiflədir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində xüsusi olaraq vurğuladığı məqam beynəlxalq hüququn selektiv tətbiq olunmasıdır. Müəyyən dövlətlər üçün hüquq normaları dəyişməz və toxunulmaz hesab edildiyi halda, digər dövlətlərə münasibətdə bu normalar gözardı edilir. Bu yanaşma beynəlxalq sistemdə ikili standartların formalaşmasına səbəb olur. İkili standartlar isə yalnız ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütövlükdə qlobal etimad mühitinin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Azərbaycanın yaxın keçmişi bu problemin real nümunəsidir. Uzun illər ərzində beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul edilən qərarların icra olunmaması beynəlxalq hüququn real təsir mexanizmlərinin nə qədər zəif olduğunu göstərdi. Prezident İlham Əliyevin Davosda səsləndirdiyi fikirlər bu təcrübədən qaynaqlanan obyektiv yanaşmanın ifadəsidir. Dövlət başçısı beynəlxalq auditoriyaya açıq mesaj verdi ki, hüquq yalnız kağız üzərində mövcud olduqda ədalət təmin edilmir. Müasir dövrdə beynəlxalq hüququn əsas problemi onun siyasi alətə çevrilməsidir. Hüquq normaları bəzən təzyiq mexanizmi, bəzən isə bəraət vasitəsi kimi istifadə olunur. Bu isə hüququn mahiyyətinə ziddir. Prezident İlham Əliyevin müsahibədə toxunduğu bu məsələ qlobal səviyyədə ciddi intellektual və siyasi müzakirələr üçün zəmin yaradır. Çünki beynəlxalq hüququn zəifləməsi bir regionun deyil, bütün dünyanın problemidir.

XX əsrin sonlarında formalaşmış beynəlxalq münasibətlər modeli artıq müasir reallıqlara cavab vermir. Yeni güc mərkəzlərinin meydana çıxması, regional aktorların fəallaşması və geosiyasi maraqların toqquşması hüquq normalarını ikinci plana keçirir. Prezident İlham Əliyevin Davosda səsləndirdiyi fikirlər məhz bu dəyişən reallığın düzgün oxunuşudur. Qlobal sistemdə hüquq və güc arasında tarazlıq pozulduqda hüquq zəif tərəfin müdafiə mexanizmi olmaq funksiyasını itirir. Bu vəziyyətdə beynəlxalq hüquq prinsipləri kağız üzərində mövcudluğunu saxlayır, lakin praktikada selektiv şəkildə tətbiq olunur. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində bu yanaşmanın təhlükəli nəticələrə yol açdığını açıq şəkildə ifadə etdi. Çünki hüququn zəiflədiyi məkanda qarşıdurmalar qaçılmaz olur. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə müşahidə olunan başqa bir problem hüquqi mexanizmlərin səmərəsizliyidir. Beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarlar çox zaman icra mexanizmlərindən məhrum olur. Bu isə hüquqi sənədlərin siyasi bəyanata çevrilməsinə səbəb olur. Prezident İlham Əliyevin bu mövzuda səsləndirdiyi fikirlər tənqidi deyil, real vəziyyətin obyektiv təsviridir. Beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi yalnız münaqişə zonalarında deyil, humanitar məsələlərdə də özünü göstərir. Bəzi hallarda insan hüquqları siyasi təzyiq alətinə çevrilir, digər hallarda isə tamamilə diqqətdən kənarda qalır. Bu yanaşma hüququn mənəvi əsaslarını sarsıdır. Dövlət başçısının Davosda verdiyi mesaj beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində vurğuladı ki, beynəlxalq hüququn real işlək mexanizmə çevrilməsi üçün ədalətli və bərabər yanaşma təmin olunmalıdır. Hüquq yalnız hamı üçün eyni şəkildə tətbiq edildikdə legitimlik qazanır. Əks halda, beynəlxalq sistemdə anarxiya meyilləri güclənir. Bu baxımdan Azərbaycanın mövqeyi beynəlxalq hüququn bərpasına yönəlmiş prinsipial çağırış kimi qiymətləndirilə bilər. Mövcud sistemin səmərəsizliyi artıq yalnız ekspert dairələrində deyil, siyasi liderlərin çıxışlarında da açıq şəkildə etiraf olunur. Prezident İlham Əliyevin Davosda “Euronews” televiziyasına verdiyi müsahibə bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısı beynəlxalq hüququn formal çərçivədən real mexanizmə çevrilməsinin vacibliyini vurğulamaqla qlobal çağırış səsləndirdi. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində hüququn işləkliyinin təmin olunması üçün ilk növbədə siyasi iradə tələb olunur. Qəbul edilən qərarların icrası üçün effektiv mexanizmlər formalaşdırılmadıqca hüquq yalnız deklarativ xarakter daşıyacaq. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində məhz bu məqama diqqət çəkərək beynəlxalq təşkilatların məsuliyyətini ön plana çıxardı. Bu məsuliyyət yalnız bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla təsdiqlənməlidir. Qlobal hüquqi sistemin yenilənməsi həm də beynəlxalq münasibətlərdə bərabərliyin təmin olunmasını tələb edir. Dövlətlərin ölçüsündən, siyasi çəkisindən və iqtisadi imkanlarından asılı olmayaraq hüquq qarşısında eyni statusa malik olması beynəlxalq ədalətin əsas şərtidir. Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın bu məsələdə prinsipial mövqeyini aydın şəkildə ortaya qoyur. Bu mövqe milli maraqlarla yanaşı qlobal sabitliyə xidmət edir. Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa yanaşması praktiki təcrübəyə əsaslanır. Ölkə uzun illər ərzində hüququn selektiv tətbiqinin nəticələrini yaşamışdır. Bu təcrübə Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda daha ardıcıl və qətiyyətli mövqe tutmasına səbəb olmuşdur. Prezident İlham Əliyevin Davos müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər bu mövqenin davamlı olduğunu göstərir. Beynəlxalq hüququn bərpası yalnız mövcud institutların islahatı ilə məhdudlaşmamalıdır. Eyni zamanda yeni əməkdaşlıq modelləri və alternativ dialoq platformaları formalaşdırılmalıdır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, ədalətli beynəlxalq sistem yalnız qarşılıqlı hörmət və etimad əsasında qurula bilər. Əks halda hüquq anlayışı güc siyasətinin kölgəsində qalacaq. Prezident İlham Əliyevin Davosda verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər bu transformasiyanın qaçılmaz olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. Dövlət başçısı açıq şəkildə bildirdi ki, beynəlxalq hüquq yalnız real icra mexanizmləri ilə möhkəmləndikdə öz mahiyyətini qoruyub saxlaya bilər. Regional münaqişələr beynəlxalq hüququn zəifləməsinin ən aydın göstəricilərindəndir. Münaqişələrin uzun müddət həll olunmaması hüquqi prinsiplərin siyasi maraqlara qurban verildiyini göstərir. Prezident İlham Əliyevin bu kontekstdə səsləndirdiyi mövqelər Azərbaycanın yaşadığı təcrübədən qaynaqlanan obyektiv yanaşmanın ifadəsidir. Bu yanaşma beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi dərs xarakteri daşıyır. Yeni qlobal çağırışlar daha çevik, daha ədalətli və daha inklüziv mexanizmlər tələb edir. Prezident İlham Əliyevin Davosdan səsləndirdiyi fikirlər bu baxımdan alternativ baxış bucağı təqdim edir. Bu baxış hüququn güc üzərində deyil, ədalət üzərində qurulmasını əsas götürür. Azərbaycanın beynəlxalq hüquq məsələlərində tutduğu mövqe regional çərçivədən kənara çıxaraq qlobal əhəmiyyət daşıyır. Ölkə beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqinə qarşı ardıcıl mövqe nümayiş etdirir. Prezident İlham Əliyevin müsahibədə vurğuladığı kimi, hüquq yalnız bütün tərəflər üçün eyni şəkildə işlədikdə beynəlxalq sistemdə sabitlik mümkündür. Bu yanaşma gələcək qlobal düzənin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Beynəlxalq hüququn yenilənməsi həm də etik məsuliyyət tələb edir. Hüquq yalnız texniki mexanizm deyil, eyni zamanda mənəvi çərçivədir. Prezident İlham Əliyevin Davos müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər bu mənəvi ölçünü ön plana çıxarır. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə yeni düşüncə tərzinin formalaşmasına çağırışdır.

Prezident İlham Əliyevin 20 yanvar 2026-cı ildə Davosda “Euronews” televiziyasına verdiyi müsahibə müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin real mənzərəsini əks etdirən mühüm siyasi sənəd kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlət başçısının beynəlxalq hüququn artıq bütün dünya ictimaiyyəti üçün mütləq xarakter daşımadığına dair səsləndirdiyi fikirlər təsadüfi müşahidə deyil, illər boyu formalaşmış praktik təcrübənin nəticəsidir. Müsahibədə açıq şəkildə ortaya qoyulan əsas məqam ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüquq yalnız kağız üzərində mövcud olduqda ədalət və sabitlik təmin olunmur. Hüquq norma olaraq qalmalı deyil, işlək mexanizmə çevrilməlidir. Seçici yanaşma, ikili standartlar və siyasi maraqlar hüquqi prinsipləri kölgədə qoyduqca beynəlxalq sistemdə etimad böhranı dərinləşir. Azərbaycanın mövqeyi bu baxımdan aydın və prinsipialdır. Prezident İlham Əliyevin Davosdan verdiyi mesaj beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanmış açıq çağırışdır: beynəlxalq hüquq ya hamı üçün eyni şəkildə işləməlidir, ya da qlobal sistem daha dərin qarşıdurmalarla üzləşəcək. Bu mövqe yalnız milli maraqların müdafiəsi deyil, eyni zamanda beynəlxalq ədalətin bərpasına yönəlmiş məsuliyyətli yanaşmadır. Yekun olaraq demək olar ki, Prezident İlham Əliyevin bu müsahibəsi beynəlxalq hüququn gələcəyi ilə bağlı qlobal müzakirələrə yeni impuls verir. Bu müsahibə hüququn formal anlayışdan real dəyərə çevrilməsi üçün düşünməyə, qərar verməyə və məsuliyyət daşımağa çağırışdır.