Geosiyasi
Yəməndə ərəb qarşıdurması: nə baş verir?
Ədən şəhərində müşahidə olunan təhlükəsizlik gərginliyi təkcə Yəmən daxilindəki hakimiyyət böhranının növbəti epizodu deyil, eyni zamanda regionda uzun müddətdir formalaşan Səudiyyə Ərəbistanı – Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) rəqabətinin açıq fazaya keçməsinin əlamətidir. Prezident sarayı ətrafında atəş səslərinin eşidilməsi, hava hücumundan müdafiə sistemlərinin işə salınması və şəhərin müxtəlif rayonlarında silahlı qüvvələrin aktivləşməsi artıq Ədənin “müvəqqəti paytaxt” statusundan daha çox geosiyasi qarşıdurma meydanına çevrildiyini göstərir.
Yəməndə Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasındakı fikir ayrılığının kökündə tamamilə fərqli strateji məqsədlər dayanır. Səudiyyə Ərəbistanı Yəməni öz milli təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsi hesab edir. Riyad üçün əsas prioritetlər vahid, formal olaraq mərkəzə tabe olan Yəmən dövlətinin qorunması, husilərin zəiflədilməsi və İranın cənub sərhədlərinə yaxınlaşmasının qarşısının alınmasıdır. Bu baxımdan Səudiyyə üçün Yəmənin parçalanması təhlükəli presedent sayılır və regional sabitliyi birbaşa təhdid edir.
BƏƏ-nin yanaşması isə fərqlidir. Əbu-Dabi üçün Yəmən ilk növbədə Qırmızı dəniz–Ədən körfəzi–Bab əl-Məndəb boğazı xəttində strateji nəzarət imkanları deməkdir. BƏƏ vahid Yəmən dövlətindən daha çox, sahilboyu ərazilərə, limanlara, dəniz ticarət yollarına və təhlükəsizlik zonalarına nəzarət edən loyal yerli aktorlar modelini üstün tutur. Bu kontekstdə Cənub Keçid Şurası BƏƏ üçün ideoloji deyil, funksional layihədir: təhlükəsizlik, limanların idarə olunması və dəniz marşrutlarının qorunması.
Məhz bu nöqtədə Ədən əsas düyünə çevrilir. Şəhər həm Yəmənin siyasi mərkəzi, həm də regionun ən strateji limanlarından biridir. Səudiyyə Ərəbistanı Ədənin rəsmi hökumətin nəzarətində qalmasını Yəmənin vahidliyinin simvolu kimi görürsə, BƏƏ şəhəri cənubda alternativ siyasi strukturun paytaxtı kimi formalaşdırmağa meyllidir. Bu, tərəfləri obyektiv şəkildə qarşı-qarşıya gətirir.
Səudiyyə–BƏƏ ziddiyyətinin digər mühüm səbəbi proksi müharibə modelidir. Riyad Yəməndə beynəlxalq səviyyədə tanınan hökuməti dəstəklədiyini vurğulasa da, BƏƏ faktiki olaraq paralel təhlükəsizlik strukturları yaradıb və hökumətdən asılı olmayan silahlı qruplara dəstək verib. Bu isə dövlətçilik prinsipini zəiflədir və Səudiyyənin uzunmüddətli strategiyasına ziddir.
Ədən ətrafında yaşanan son gərginlik göstərir ki, bu ziddiyyət artıq örtülü müstəvidən açıq siyasi müstəviyə keçib. Yəmən hökumətinin BƏƏ-dən hərbi qüvvələrin çıxarılmasını tələb etməsi və müdafiə sazişini dayandırması əslində Riyadın maraqlarına uyğun addımdır və bu, Səudiyyə ilə koordinasiyanın gücləndiyini göstərir. Bu fonda BƏƏ-nin Cənub Keçid Şurası vasitəsilə təsir imkanlarını qorumağa çalışması Ədənin gələcəyini daha da qeyri-müəyyən edir.
Mövcud dinamika onu göstərir ki, Yəmən artıq faktiki olaraq üç siyasi məkana parçalanmaq riski ilə üz-üzədir: şimalda husilər, mərkəzdə zəif rəsmi hökumət, cənubda isə BƏƏ-nin dəstəklədiyi CKŞ. Əgər Ədən üzərində nəzarət uğrunda mübarizə silahlı müstəviyə keçərsə, bu, cənubda de-fakto müstəqil qurumun yaranmasını sürətləndirə və Yəmənin rəsmi parçalanmasını reallığa çevirə bilər.
Ədəndəki gərginlik Yəmən böhranının lokal epizodu deyil, Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasında regional liderlik, təhlükəsizlik arxitekturası və dəniz nəzarəti uğrunda rəqabətin konkret təzahürüdür. Bu qarşıdurmanın taleyi yalnız Ədənin deyil, bütövlükdə Yəmənin gələcək dövlət quruluşunu müəyyən edəcək strateji qarşıdurmanın əlamətidir.
16:49 08.01.2026
Oxunuş sayı: 3821
