Yüzlərlə ixtisas ləğv olunacaq, iş yerləri bağlanacaq, əvəzində isə… Proqnoz
Bəşəriyyət tarixində texnoloji yeniliklərin iqtisadiyyata inteqrasiyası əsrlər tələb edirdisə, bu gün fundamental dəyişikliklərin dünyanı alt-üst etməsi üçün cəmi 10–15 il kifayət edir. İnternet inqilabından sonra hazırda qlobal nizamı yenidən şəkilləndirən əsas güc süni intellektdir. ABŞ və Çin kimi nəhənglərin trilyonlarla dollar yatırdığı bu sahə hələlik gözlənilən iqtisadi gəliri verməsə də, böyük dövlətlər gələcəyin liderliyi uğrunda texnoloji yarışı sürətləndirirlər. Bununla belə, süni intellektin sürətli inkişafı əmək bazarında köklü dəyişikliklərə yol açaraq yüz milyondan çox ənənəvi iş yerini sıradan çıxarmaq, eyni zamanda daha çox yeni ixtisaslar yaratmaq potensialına malikdir. Lakin bu texnoloji sıçrayış özü ilə yanaşı gigant enerji tələbatı, internet infrastrukturu çatışmazlığı və idarəolunmazlıq kimi ciddi təhlükəsizlik riskləri gətirir. Dünya Bankı və BVF kimi beynəlxalq təşkilatlar xəbərdarlıq edir ki, kiberquldurluq və iqlim dəyişikliyi fonunda süni intellektin nəzarətdən çıxması qlobal fəsadlara yol aça bilər. Bütün bu çağırışlar fonunda Azərbaycan da daxil olmaqla, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün daha təhlükəsiz süni intellekt modullarına keçid və riskləri minimuma endirən dövlət proqramları həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin dörd çağırış deputatı (lll, lV, V, Vl), iqtisad elmləri doktoru, professor-alim Rüfət Quliyev Crossmedia.az-a açıqlama verib.
"Hansısa böyük bir ixtira olunandan sonra əvvəllər bəşəriyyətə və yaxud da bir qrup ölkələrə yüz illərlə vaxt lazım idi ki, həmin yenilik həyata keçirilsin, öz yerini tutsun, aprobasiya olunsun və sonradan ondan gələn töhfələr istifadə edilsin. Amma get-gedə bəşəriyyətin tarixi onu göstərir ki, bu dəyişikliklərin zamanı, vaxtı azalır. Yəni bu gün istənilən fundamental bir dəyişiklik olanda artıq bunun üçün 15–25 il kifayətdir ki, həmin dəyişiklik bəşəriyyətin iqtisadiyyatını alt-üst eləsin, onun inkişaf tempini artırsın və istər iqtisadiyyata, istərsə də insanlara, ölkələrə öz müsbət, pozitiv, hətta qismən neqativ təsirlərini göstərsin. Bu gün bəşəriyyət daha çox ekoloji problemlərlə üz-üzə gəlir. Bunlardan ən ciddisi iqlim dəyişikliyidir. Düzdür, ABŞ Prezidenti Donald Tramp bunu rədd edir, amma dünya reallığı görür. Yaşı 50-dən yuxarı olan hər kəs özü də müşahidə edir ki, iqlim dəyişikliyi, həqiqətən, baş verir və get-gedə sürəti artır. Bu da ekoloji dəyişikliklərin nəticəsidir. Bəşəriyyət lap yaxın gələcəkdə ciddi fəsadlarla üz-üzə qalacaq”.
İqtisadçı-alim müasir dövrdə inkişafın sürətləndiyini və yeni innovasiyların daha tez tətbiq olunduğunu qeyd edib.
“Hamının yadındadır ki, internet 20-ci əsrin sonu, 21-ci əsrin əvvəllərində tətbiq olunmağa başlayanda təxminən 10–15 il bəs elədi ki, bütün planetə təsirini göstərsin, istənilən sahədə inkişafın sürətini artırsın. Bu, artıq ümumbəşəri bir alətdir, inkişafın ayrılmaz hissəsidir.
Təbii ki, buna oxşar və bundan da çox təsir edən, bundan da çox fəsad verə biləcək sahə birrmənalı olaraq süni intellektdir. Çox ciddi qurumlaırn rəhbərləri də öz çıxışlarında müəyyən bədbin proqnozlar verirlər”.
Rüfət Quliyev süni intellektə ayrılan büdcəyə də diqqət çəkib.
“İqtisadçı kimi qeyd eləmək istərdim ki, son 3–5 ildə süni intellektə yatırılan vəsait trilyonlarladır və bu vəsait artırılmaqda davam edir. Lakin bunun effekti — yəni iqtisadi qazanc -bazar iqtisadiyyatı üçün birinci meyar qazancdır- gözlənilən formada yüksək olmadı və bu gün də həmin tendensiya davam edir. Bazar iqtisadiyyatının əsas meyarlarından biri odur ki, müəyyən vəsait qoyulursa, onun müqabilində yatırılan investisiyanın kifayət qədər qazancı olmalıdır. O qazanc hələ ki bir o qədər nəzərə çarpmır. Amma bu demək deyil ki, bəşəriyyət və dünyada aparıcı ölkələr bunun qarşısını alacaqlar. Xeyr, bu gün iki nəhəng ölkə —ABŞ və Çin bu sahədə davam edirlər və sürətlə də yatırımları, investisiyaları artırırlar.
Burada artıq başqa bir problem üzə çıxır: hansı ölkə bu texnologiyanı tam formada həyata keçirə, istifadə edə bilsə, gələcəyi daha parlaq olacaq. Buna görə də digər ölkələr də çalışırlar ki, öz addımlarını sürətləndirsinlər”.
Professor süni intellektin əmək bazarına təsirindən də danışıb:
“Süni intellektin istifadəsinin artması əmək bazarına kifayət qədər böyük təsir göstərəcək. Amma bu, ikifaktorlu prosesdir. İstənilən hər bir yenilik yeni iş yerləri açır, lakin öncə elmi-texniki sıçrayışlı yenilik bir çox insan əməyinə ehtiyacı azaldır. Süni intellektin təsiri daha da çox olacaq. Bu, birmənalıdır və bu gün dünya hökumətlərinin, ölkə rəhbərlərinin ən böyük problemlərindən birinə çevrilib. Ona görə ki, sürətlə inkişaf getsə, yaxın gələcəkdə yüzlərlə ixtisas ləğv olunacaq, həmin iş proseslərini artıq süni intellekt və robototexnika həyata keçirəcək. Artıq belə rəqəmlər səslənir ki, ümumbəşəri miqyasda bir neçə ilə 100 milyondan çox iş yeri azala bilər.
Amma burada başqa bir rəqəm də var: yeni iş növləri, ixtisaslar açılır və o ixtisaslarla məşğul olan adamlar üçün yeni iş yerləri yaradılır. Bunun fərqi müsbətdir. O mənada ki, əgər əmək bazarında 100 milyondan yuxarı iş yeri azalacaqsa, təxminən 150 milyondan yuxarı yeni iş yeri açılacaq. İndi hər bir mərhələdə ola bilər bu iki prosesdən biri daha üstün, daha tez olsun, digəri isə zaman çərçivəsində bir az geciksin. Amma bunlar bir-birini tamamlayacaqlar. Hansı ölkə uğurlu proqram qurub süni intellektin üstün cəhətlərini daha tez həyata keçirsə və əmək bazarında problem yaranmasın deyə xüsusi proqramlar icra etsə, həmin dövlətin, həmin millətin uğurları daha da gözəçarpan olacaq”.
Rüfət Quliyevin sözlərinə görə, bütün beynəlxalq qurumların rəhbərlərinin fikri bundan ibarətdir ki, süni intellektin sürətlə inkişafının və tətbiqinin üç nəhəng problemi var: “Enerjinin istifadəsi sürətlə artır. Hansı İnternetdən istifadə nə qədər sürətlə həyata keçiriləcəksə, orada uduş bir o qədər tez üzə çıxacaq. Ən nəhəng və ümumbəşəri problem təhlükəsizliklə bağlıdır. Hətta bu gün artıq süni intellektin ayrı-ayrı proqramlarının cilovdan çıxması, çərçivədən, əndazədən çıxaraq bütövlüklə İnternetə sızması misalları da var. Bu da ona gətirib çıxara bilər ki, süni intellekt bəşəriyyət üçün böyük bir bəlaya çevrilsin. Yəni bunu insanlar idarə edə bilməsələr, qadağalar tətbiq edə bilməsələr, bu prosesin neqativ fəsadları qat-qat arta bilər”.
İqtisad elmləri doktoru kibercinayətkarlıq məsələlərinə də fikir bildirib: “Bu gün kiberquldurluq, kiberdələduzluq baş alıb gedir. Dövlətlər artıq məcburdurlar xüsusi yatırımlar etsinlər, xüsusi texnoloji tədbirlər həyata keçirsinlər ki, qarşısı alınsın. Ona görə ki, imkanlı bir qrup adamın əllərindəki yeni texnologiyadan istifadə etməklə ölkələrin və hətta bəşəriyyətin böyük bir probleminə çevrilməsi artıq fantastika deyil. Burada müharibə də ola bilər, kataklizm də, texnogen və ya maliyyə problemləri də yarada bilərlər. Ona görə bəşəriyyət bu inkişafda çox diqqətli olmalı, hər bir məsələyə həssas yanaşaraq addımlarını ehtiyatla atmalıdır”.
Professor yekun olaraq ölkəmizin inkişaf dinamikası ilə bağlı fikirlərini söyləyib:
“Təbii ki, Azərbaycan da qloballaşan dünyanın bir parçasıdır. Biz istədik-istəmədik, qloballaşma prosesinə inteqrasiya olmağa və inkişaf etməyə məcburuq. Təbii ki, biz bütün dünyəvi prosesləri ölkəmizdə də inkişaf etdirməliyik və uğurla da inkişaf etdiririk. Bunun üçün dövlətin xüsusi proqramları, addımları və ölkə rəhbərliyinin xüsusi qərarları var. Biz artıq ölkə üçün daha çox müsbət nəticə verəcək yollarla getməyə çalışırıq.
Mən dərs dediyim, professor kimi fəaliyyət göstərdiyim Azərbaycan Dövlət İqtisadiyyat Universitetini misal gətirmək istərdim. Son 10 ildə universitetimizin sıçrayışlı inkişafının təməl daşı — pedaqogika, dərs tədrisi, mənbələrdən istifadə və kitabxana sistemi — hamısı yeni texnologiyalar üzərində qurulub və süni intellektin geniş istifadəsinə əsaslanır. Bu da imkan verdi ki, universitetimiz artıq bu ildə — yəni 2026-cı ildə — Dünya Universitetlərinin Reytinqində 701–800-cü yerlər arasında qərarlaşsın. Artıq bu, bütün Cənubi Qafqazda belə bir yüksəkliyə qalxan yeganə universitetdir. Bu da Azərbaycanda atılan düzgün addımların parlaq təzahürüdür. Ali məktəblərdəki, o cümlədən bizim universitetdəki inkişafın fundamentində də məhz bunlar dayanır.
Ümumbəşəri problemlərin qorxulu tərəfi odur ki, bir ölkədə başlayıb bir neçə ölkənin, hətta bütöv bir qitənin probleminə, başağrısına çevrilə bilər. Bunun qarşısını almaq üçün bütün beynəlxalq qurumlar daha diqqətli olmağa çağırırlar”.
Turqut Ansari
13:33 21.10.2026
Oxunuş sayı: 101
