Cəmiyyət
Xəzər geri çəkilir: təhlükə qapıda
Bir vaxtlar sahillərinə çırpılan dalğaların indi uzaqda qaldığı ərazilər, suyun altından üzə çıxan torpaqlar və dəyişən sahil mənzərəsi... Xəzər dənizi sanki addım-addım öz sahillərindən uzaqlaşır. Bu dəyişiklik ilk baxışda sadəcə təbiətin adi hadisəsi kimi görünə bilər. Lakin suyun hər geri çəkilişi ilə daha ciddi bir sual ortaya çıxır: Xəzər bizi öz sahillərindən nə qədər uzaqlaşdıracaq? Dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsində səviyyənin azalması təkcə dənizin görünüşünü dəyişmir, həm də canlı aləminə, balıq ehtiyatlarına, sahilboyu yaşayış məntəqələrinə və iqtisadi fəaliyyətə təsirləri ilə diqqət çəkir. Bəs Xəzər niyə dayanmadan geri çəkilir? Bu prosesin əsas səbəbi iqlim dəyişikliyidir, yoxsa daha mürəkkəb təbii amillər də rol oynayır? Və ən əsası, bu gün sahildən çəkilən suların yerində sabah bizi hansı ekoloji və sosial problemlər gözləyə bilər?
Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az- a açıqlama verən coğrafiyaşunas Nəriman Paşayev bildirib ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi nəticəsində sahil xətti xeyli geri çəkilib:
"Hazırda dənizin çəkilməsi ilə əlaqədar 30 min hektardan çox ərazinin üzə çıxdığı bildirilir.
Bu ərazilərdə ekoloji problemlərin nisbətən az olacağını düşünürəm. Çünki sahilyanı ərazilərin bir çoxunda torpaqların mənimsənilməsi, xüsusilə turizm məqsədilə istifadə olunması ehtimalı var. Vaxtilə də bu ərazilərin böyük hissəsi mənimsənilmişdi. Sonradan, xüsusilə 1977-ci ilə qədər Xəzərin səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində turizm obyektlərinin bir qismi su altında qaldı. Sahilboyu ərazilərdə yaşayan əhalinin bostan sahələrinin də böyük hissəsi suyun altında qalmışdı. İndi isə dənizin geri çəkilməsi ilə həmin ərazilərə marağın yenidən artacağını və burada məskunlaşmanın genişlənəcəyini düşünürəm.
Bununla belə, Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi ümumilikdə Azərbaycan üçün ciddi problemlər yaradır. İlk növbədə, gəmilərin sahilə və limanlara yanaşmasında çətinliklər meydana çıxacaq. Digər mühüm məsələ neft hasilatı ilə bağlıdır. Azərbaycanın neft hasilatının təxminən 90 faizi Xəzər hövzəsinin payına düşür. Dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi neft infrastrukturu, estakadalar və dənizdə yerləşən obyektlərin fəaliyyəti üçün də problemlər yarada bilər. Xəzərin üzərində salınmış Neft Daşları kimi yaşayış və sənaye məntəqələri də bu prosesdən təsirlənə bilər. Yəni məsələ yalnız sahil xəttinin geri çəkilməsi ilə məhdudlaşmır, dənizin daxilindəki infrastruktur üçün də risklər mövcuddur.
Azərbaycanın şimalında Samur çayından cənubda Astarayadək uzanan, təxminən 825 kilometrlik sahilboyu ərazidə Xəzərin geri çəkilməsi müşahidə olunur. Bəzi yerlərdə isə üzə çıxan torpaqlarda yenidən bitki örtüyünün formalaşmağa başladığını görmək mümkündür.
Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsinin əsas səbəblərindən biri dənizə daxil olan suyun azalmasıdır. Xəzərə gələn suların 80 faizdən çoxu Volqa çayının payına düşür. Volqa çayı boyunca çoxsaylı iri şəhərlər və yaşayış məntəqələri yerləşir. Həmin çayın suyundan əhalinin və təsərrüfatların istifadəsinin artması da Xəzərə daxil olan suyun miqdarına təsir göstərə bilər.
Alimlər Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsini qlobal istiləşmə və iqlim dəyişiklikləri ilə də əlaqələndirirlər. Xəzər qapalı su hövzəsi olduğundan burada buxarlanma prosesləri də mühüm rol oynayır. İqlimşünas alimlərin qiymətləndirmələrinə əsasən, dənizin səviyyəsinin enməsi prosesi hələ bir müddət davam edə bilər.
Bütün bunlarla yanaşı, Xəzərin çəkilməsi mütləq ekoloji nəticələr də doğuracaq. Sahil zonası özünəməxsus canlı aləmə malikdir və suyun geri çəkilməsi həmin ekosistemə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də məsələni yalnız yeni torpaq sahələrinin yaranması və onların mənimsənilməsi baxımından qiymətləndirmək düzgün olmaz. Xəzərin səviyyəsinin enməsinin iqtisadi, ekoloji və sosial nəticələri kompleks şəkildə araşdırılmalıdır".
Nuray Oqtayqızı
19:45 15.10.2026
Oxunuş sayı: 65
