Rusiyadakı taun bioloji silahdırmı? Tarix, şübhələr və Moskva–Vaşinqton qarşıdurması

Rusiyanın İrkutsk vilayətində taunla bağlı yaranmış vəziyyət artıq təkcə səhiyyə məsələsi deyil. Laboratoriya əməkdaşının müəmmalı ölümü, təxminən 200 nəfərin karantinə alınması, hadisə barədə ziddiyyətli məlumatların yayılması və Rusiyanın açıqlamalarının məhdud xarakter daşıması sosial şəbəkələrdə daha ciddi iddiaların ortaya çıxmasına səbəb olub. Onlardan ən diqqətçəkəni isə hadisənin bioloji silahla əlaqəli ola biləcəyi versiyasıdır.

Lakin burada mühüm bir fərq qoymaq lazımdır: hazırda Rusiyada taun xəstəliyinin bioloji silah kimi istifadə edildiyini təsdiqləyən açıq və etibarlı sübut yoxdur.

Əksinə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp oktyabrın 7-də Rusiyadakı hadisənin bioloji silahla bağlı olduğunu düşünmədiyini bildirib. Bununla yanaşı, Vaşinqton Moskvanın hadisə barədə daha çox məlumat verməsini tələb edib. ABŞ Dövlət Departamenti Rusiyaya rəsmi diplomatik müraciət göndərərək əlavə məlumat istəyib.

Deməli, hazırkı mənzərə “bioloji silah aşkarlanıb” deyil, məlumat çatışmazlığı səbəbindən yaranmış şübhə və suallar mənzərəsidir.

İrkutskda nə baş verib?

Məsələnin diqqət mərkəzində İrkutskdakı Antitaun Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çalışan 28 yaşlı laboratoriya əməkdaşının ölümü dayanır. Qadın ağır pnevmoniya ilə xəstəxanaya yerləşdirilib və oktyabrın 2-də vəfat edib.

İlk məlumatlarda onun pnevmonik taun xəstəliyinə yoluxduğu və bunun laboratoriyada baş vermiş qəza ilə əlaqəli ola biləcəyi bildirildi. Sosial şəbəkələrdə isə daha konkret versiyalar yayıldı: guya laboratoriyada taun törədicisi olan nümunə sındırılıb və əməkdaş bundan sonra yoluxub.

Lakin bu məlumatlar təsdiqlənməyib.

Rusiya səhiyyə qurumu Rospotrebnadzor qadının ölümünü “mənşəyi müəyyən edilməmiş pnevmoniya” ilə əlaqələndirir və taun aşkar edilmədiyini bildirir. Qurumun açıqlamasına görə, minlərlə laboratoriya testi aparılıb və təmasda olan şəxslər arasında taun aşkarlanmayıb. Təxminən 200 nəfərin karantinə alınmasından sonra onların böyük hissəsinin müşahidədən çıxarıldığı bildirilib.

Kreml də mediada yayılan bəzi məlumatları “yalan informasiya” adlandırıb və ictimaiyyətin yalnız Rospotrebnadzorun rəsmi məlumatlarına istinad etməli olduğunu bildirib.

Amma problem məhz buradadır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Rusiyanın təqdim etdiyi məlumatları hələ tam hesab etmir. ÜST bildirib ki, qadının ölümünə səbəb olan patogen, aparılan testlərin bütün detalları, təmasda olan şəxslərin vəziyyəti və ikinci əməkdaşın da pnevmoniya keçirməsi barədə yayılan məlumatlar aydınlaşdırılmalıdır. Təşkilat hadisənin tam risk qiymətləndirilməsini aparmaq üçün hələ kifayət qədər informasiyaya malik olmadığını açıqlayıb.

Bu isə bioloji silah versiyasını sübut etmir. Sadəcə, sualların hələ cavabsız qaldığını göstərir.

Niyə məhz bioloji silah versiyası ortaya çıxdı?

Bunun bir səbəbi xəstəliyin özüdür.

Taun törədicisi olan Yersinia pestis bioloji silah potensialına malik patogenlər sırasında uzun müddətdir nəzərdən keçirilir. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi taun bakteriyasının qəsdən yayılmasının nəzəri cəhətdən mümkün olduğunu və belə bir ssenariyə qarşı hazırlığın aparıldığını bildirir. Bununla yanaşı, CDC belə bir hücum ehtimalını aşağı qiymətləndirir.

Pnevmonik taun xüsusilə həssas məsələdir. Çünki xəstəliyin bu forması tənəffüs yolu ilə insandan insana keçə bilər. Lakin bu faktın özü xəstəliyin bioloji silah kimi istifadə edildiyi anlamına gəlmir. Taun təbiətdə də mövcuddur və ÜST-nin məlumatına görə, bakteriya gəmiricilər və onların birələri arasında təbii dövr edir.

Başqa sözlə, taunun bioloji silah kimi istifadə oluna bilməsi ilə konkret hadisənin bioloji silah olması iki tamamilə fərqli iddiadır.

Tarix niyə Rusiyaya münasibətdə əlavə suallar yaradır?

Məsələnin daha mürəkkəb tərəfi Rusiyanın sovet dövründən miras qalan bioloji silah proqramıdır.

ABŞ Dövlət Departamentinin 2024-cü il Silahların Nəzarəti üzrə Hesabatında bildirilir ki, Rusiya Sovet İttifaqının keçmiş hücum xarakterli bioloji proqramını miras alıb və Vaşinqtonun qiymətləndirməsinə görə, bu proqram tamamilə ləğv edilməyib. ABŞ Rusiyanın müəyyən hərbi-bioloji infrastrukturunu modernləşdirdiyini və Bioloji Silahlar Konvensiyası çərçivəsində kifayət qədər şəffaf olmadığını iddia edir.

Bu, ciddi ittihamdır. Lakin onun da mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır: ABŞ-ın Rusiyanın bioloji silah proqramına dair qiymətləndirməsi İrkutskdakı konkret hadisənin bioloji silah olduğunu sübut etmir.

Sadəcə, hadisəyə baxılan geosiyasi fonu dəyişir.

Sovet İttifaqının bioloji silah proqramı haqqında isə daha geniş tarixi sübutlar mövcuddur. ABŞ Müdafiə Nazirliyi keçmiş Sovet İttifaqının bioloji silah proqramının böyük və çoxşaxəli olduğunu, onun çərçivəsində taun, qarayara və çiçək kimi patogenlərin silahlaşdırılması üzrə işlərin aparıldığını bildirir.

Bu tarix xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, keçmişdə bioloji təhlükəsizliklə bağlı real hadisələr də baş verib.

Sverdlovsk dərsi

1979-cu ildə Sverdlovskda baş verən qarayara epidemiyası bu baxımdan ən mühüm tarixi nümunələrdən biridir.

Sovet hakimiyyəti əvvəlcə hadisəni çirklənmiş ət məhsulları ilə əlaqələndirmişdi. Sonrakı araşdırmalar isə xəstələrin yerləşməsi və hadisənin coğrafi yayılmasının hərbi bioloji obyekt istiqamətində hava axını ilə uyğun gəldiyini göstərdi.

Beləliklə, illər sonra hadisənin hərbi laboratoriyadan atmosferə qarayara sporlarının təsadüfi buraxılması ilə əlaqəli olduğu barədə güclü elmi nəticələr formalaşdı. Müasir epidemioloji tarixdə Sverdlovsk hadisəsi laboratoriya təhlükəsizliyi və dövlət şəffaflığının ən mühüm nümunələrindən biri hesab olunur.

Buradan çıxan dərs çox sadədir:

Rəsmi açıqlama ilə real hadisə arasında fərq yarana bilər.

Amma bunun əksi də doğrudur:

Rəsmi açıqlamanın məhdud olması avtomatik olaraq ən ağır versiyanın doğru olduğu anlamına gəlmir.

İrkutsk məsələsinə məhz bu iki həqiqətin arasında baxmaq lazımdır.

HIV-dən COVID-ə qədər: bioloji silah iddialarının siyasi tarixi

Bioloji xəstəliklərin siyasi məqsədlərlə əlaqələndirilməsi yeni hadisə deyil.

1980-ci illərdə Sovet xüsusi xidmət orqanları QİÇS-in ABŞ tərəfindən yaradılmış bioloji silah olması barədə “Operation Infektion” kimi tanınan dezinformasiya kampaniyasını yaymışdı. Sonradan arxiv materialları bu kampaniyanın KQB ilə əlaqəsini ortaya qoydu. ABŞ Dövlət Departamentinin yayımladığı tarixi materiallarda bu hadisə geniş şəkildə sənədləşdirilir.

1950-ci illərdə isə Koreya müharibəsi zamanı Sovet İttifaqı, Çin və Şimali Koreya ABŞ-ı bioloji silahdan istifadə etməkdə ittiham etmişdi. ABŞ Dövlət Departamentinin sonrakı tarixi araşdırmasına görə, bu iddiaların saxta olduğu Sovet arxivlərindən çıxan sənədlərlə dəstəklənir.

Deməli, bioloji silah iddiaları tarixən iki istiqamətdə istifadə olunub:

1. real bioloji təhlükələri gizlətmək və ya kiçiltmək;

2. sübutsuz iddialarla siyasi rəqibi ittiham etmək.

Məhz buna görə hər yeni hadisədə ilk sual “kim günahkardır?” yox, “əlimizdə hansı sübut var?” olmalıdır.

COVID-19 da eyni mübahisəni yenidən gündəmə gətirdi

COVID-19 pandemiyası zamanı da SARS-CoV-2-nin bioloji silah olduğu barədə çoxsaylı iddialar səsləndi.

ABŞ kəşfiyyat icmasının 2021-ci ildə açıqlanan qiymətləndirməsi mühüm bir fərq qoyurdu: ABŞ kəşfiyyat orqanları virusun bioloji silah kimi hazırlanmadığını qiymətləndirirdi. Eyni zamanda onlar virusun təbii yolla, yoxsa laboratoriya ilə əlaqəli hadisə nəticəsində insanlara keçməsi məsələsində tam razılığa gəlməmişdilər.

2023-cü il qiymətləndirməsində də ABŞ kəşfiyyat icması iki əsas hipotezin – təbii mənşə və laboratoriya ilə əlaqəli hadisənin – mümkün olduğunu bildirmişdi. Yəni “laboratoriya mənşəli ola bilər” ehtimalı ilə “bioloji silahdır” iddiası eyniləşdirilməmişdi.

Bu fərq İrkutsk hadisəsi üçün də prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Laboratoriya qəzası ≠ bioloji silah.

Laboratoriyada təhlükəli patogen üzərində tədqiqat aparılması ≠ həmin patogenin silaha çevrilməsi.

Xəstəliyin laboratoriya əməkdaşında aşkarlanması ≠ dövlətin bioloji silah proqramı.

Bu üç fərq aradan qaldırıldığı anda analitik araşdırma konspirasiya nəzəriyyəsinə çevrilə bilər.

Rusiya və ABŞ niyə fərqli mövqelərdən danışır? Burada səhiyyə ilə yanaşı, geosiyasət də işə düşür.

Rusiya və ABŞ niyə fərqli mövqelərdən danışır?

Burada səhiyyə ilə yanaşı, geosiyasət də işə düşür.

Rusiya deyir ki, taun təsdiqlənməyib, vəziyyət nəzarətdədir və epidemiya təhlükəsi yoxdur. Moskva mediada yayılan bəzi məlumatları yanlış hesab edir.

ABŞ isə hazırda hadisəni bioloji silah hesab etmir. Trampın açıq açıqlaması bunu göstərir. Bununla belə, Vaşinqton Rusiyanın məlumatları daha şəffaf şəkildə təqdim etməsini tələb edir.

Bu iki mövqe əslində bir-birinə tam zidd deyil.

Vaşinqtonun mövqeyi belə oxunur:

“Biz bunun bioloji silah olduğunu düşünmürük, amma nə baş verdiyini tam bilmək üçün daha çox məlumat lazımdır.”

Moskvanın mövqeyi isə:

“Taun təsdiqlənməyib, vəziyyət nəzarətdədir və mediada yayılan bəzi məlumatlar yanlışdır.”

Əsas problem onların arasında qalan informasiya boşluğudur.

ÜST-nin də məhz bunu vurğulaması təsadüfi deyil. Təşkilat Rusiyadan testlərin nəticələri və görülən tədbirlərin səbəbləri barədə əlavə məlumat istəyib.

Bəs ABŞ özü bioloji laboratoriyalar məsələsində nə deyir?

Burada daha bir mürəkkəblik yaranır.

Rusiya uzun müddətdir ABŞ-ı və Qərbi Ukrayna və digər ölkələrdə bioloji laboratoriyalar vasitəsilə hərbi-bioloji fəaliyyət aparmaqda ittiham edir. ABŞ isə bu ittihamları rədd edir və həmin laboratoriyaların əsas məqsədinin yoluxucu xəstəliklərin monitorinqi, bio-təhlükələrin azaldılması və səhiyyə məqsədləri olduğunu bildirir.

Eyni zamanda, ABŞ-ın özünün açıqladığı sənədlər göstərir ki, müxtəlif ölkələrdə ABŞ maliyyəsi ilə fəaliyyət göstərən bioloji laboratoriyalar mövcuddur və onların bəzilərində təhlükəli patogenlərlə iş aparılıb. 2026-cı ildə ABŞ Milli Kəşfiyyat Direktorluğu da bu laboratoriyalarla bağlı əlavə məlumatları açıqlayıb və bəzi tədqiqatların təhlükəsizlik və nəzarət məsələlərini gündəmə gətirdiyini bildirib.

Bu fakt da mühüm metodoloji nəticə doğurur:

“ABŞ maliyyəli laboratoriya mövcuddur” faktı avtomatik olaraq “orada bioloji silah hazırlanır” nəticəsinə gətirmir.

Eyni məntiq Rusiyaya da tətbiq edilməlidir.

“Rusiyada taun üzərində tədqiqat aparan laboratoriya mövcuddur” faktı da avtomatik olaraq “orada bioloji silah hazırlanır” nəticəsini vermir.

Əsas sual bundan sonra nə olacaq?

İrkutsk hadisəsində bioloji silah versiyasını təsdiqləmək üçün sadəcə taun bakteriyasının aşkarlanması belə kifayət etməz.

Daha ciddi suallar ortaya çıxmalıdır:

• Ölən əməkdaşın hansı patogenlərlə işlədiyi;

• laboratoriyada konkret hansı nümunələrin saxlanıldığı;

• onun yoluxmasının mənbəyi;

• istifadə olunan ştamın genetik xüsusiyyətləri;

• laboratoriya qəzasının olub-olmaması;

• təmasda olan şəxslərin tibbi nəticələri;

• ikinci əməkdaş barədə xəbərlərin həqiqət olub-olmaması;

• Yersinia pestisin aşkar edilib-edilməməsi;

• əgər aşkarlanıbsa, onun təbii mənşəli, laboratoriya mənşəli və ya dəyişdirilmiş olub-olmaması.

Bunlar olmadan “bioloji silah” nəticəsinə gəlmək elmi baxımdan tezdir.

Əsl təhlükə xəstəliyin özündən çox informasiya boşluğu ola bilər

İrkutsk hadisəsi COVID pandemiyasından sonra insanların həssas olduğu bir mövzuya toxunur: laboratoriyada təhlükəli patogen, müəmmalı ölüm, karantin və dövlətin məhdud məlumatı.

Bu elementlərin bir araya gəlməsi konspirasiya nəzəriyyələrinin sürətlə yayılması üçün əlverişli zəmin yaradır.

Lakin burada ən sağlam mövqe nə Moskvanın bütün açıqlamalarını avtomatik qəbul etmək, nə də sosial şəbəkələrdə yayılan ən ağır versiyanı fakt kimi təqdim etməkdir.

Hazırkı faktlar göstərir ki, Rusiyada bir laboratoriya əməkdaşının müəmmalı pnevmoniyadan ölümü baş verib, ətrafında ciddi ictimai səhiyyə tədbirləri görülüb və beynəlxalq təşkilatlar əlavə məlumat tələb edir.

Amma bunun bioloji silah olması barədə təsdiqlənmiş sübut yoxdur.

ABŞ Prezidenti də hazırda belə hesab etmir. ABŞ səhiyyə qurumları isə riskin ölkə üçün son dərəcə aşağı olduğunu bildirir.

Ona görə də İrkutsk hadisəsinin bu mərhələdə ən doğru təsviri “Rusiyada bioloji silah aşkarlanıb” yox, “təhlükəli patogenlərlə işləyən laboratoriyada baş vermiş müəmmalı ölüm beynəlxalq şəffaflıq və biosəhlükəsizlik suallarını yenidən gündəmə gətirib” ifadəsidir.

Tarix isə bizə başqa bir şeyi də xatırladır: bioloji təhlükələrdə şəffaflığın əhəmiyyəti sonradan yox, hadisənin ilk günlərindən başlayır.

Sverdlovsk nümunəsi dövlətin məlumatı gizlətməsinin etimadı necə sarsıda biləcəyini göstərdi. COVID isə laboratoriya qəzası, təbii mənşə və bioloji silah anlayışlarının bir-birinə qarışdırılmasının nə qədər böyük informasiya xaosu yarada biləcəyini nümayiş etdirdi.

İndi İrkutsk üzrə ən vacib məsələ də budur: Moskva mümkün qədər çox fakt təqdim edəcəkmi və beynəlxalq ekspertlər həmin faktları müstəqil şəkildə yoxlaya biləcəklərmi?

Bu sual cavablandırılmadan “bioloji silah” iddiası nə təsdiqlənə, nə də elmi əsaslarla tamamilə bağlana bilər. Hazırda ən ciddi tələb məhz budur: şayiə yox, nümunə; ittiham yox, laborator nəticəsi; siyasi bəyanat yox, yoxlanıla bilən məlumat.

Müşahidəçi