Yerin Dərinliklərindən Gələn Odlu Qüvvə: Vulkanlar
Vulkan dedikdə çoxumuzun gözünün qarşısında tüstü və alov püskürən nəhəng bir dağ canlanır. Lakin vulkan sadəcə dağ deyil. O, Yer kürəsinin daxilində gedən möhtəşəm və mürəkkəb proseslərin səthdə görünən nəticəsidir. Başqa sözlə, vulkanlar planetimizin hələ də geoloji baxımdan aktiv və dinamik olduğunu göstərən ən parlaq təbiət hadisələrindən biridir. Yer səthinin altında, minlərlə kilometr dərinlikdə temperatur və təzyiq son dərəcə yüksəkdir. Bu nəhəng enerji bəzi ərazilərdə qayaların əriməsinə, ərimiş materialın yuxarı doğru hərəkət etməsinə və nəhayət, Yer səthinə çıxmasına səbəb olur. Beləliklə, milyonlarla il ərzində dağlar, adalar və hətta bütöv torpaq sahələri formalaşa bilir.
Bəs vulkanlar necə yaranır? Onların püskürməsinə nə səbəb olur? Niyə bəzi vulkanlar sakit, bəziləri isə son dərəcə dağıdıcıdır? Və ən maraqlısı – insan üçün təhlükə yaradan vulkanlar eyni zamanda necə həyat mənbəyinə çevrilə bilir?
Vulkanlarla bağlı ən çox qarışdırılan iki anlayış magma və lavadır. Əslində onların fərqi kifayət qədər sadədir. Magma Yer səthinin altında yerləşən ərimiş və ya qismən ərimiş süxur kütləsidir. Onun tərkibində müxtəlif minerallar, qazlar və su buxarı ola bilər. Magma Yer daxilində yüksək təzyiq altında hərəkət edir və bəzi hallarda böyük magma kameralarında toplanır. Magma Yer səthinə çıxdığı andan isə artıq lava adlanır. Yəni sadə şəkildə desək: yerin altında magma, yerin üstündə isə lava. Lavanın necə axması onun tərkibindən və temperaturundan asılıdır. Bəzi lava növləri çox duru olur və uzun məsafələr boyunca yavaş-yavaş yayılır. Digərləri isə daha qatı olur, vulkanın çıxışını bağlaya və nəticədə təzyiqin artmasına səbəb ola bilər. Bu isə daha güclü və partlayış xarakterli püskürmələrə gətirib çıxara bilər.
Yer qabığını böyük bir daş örtüyünə bənzətmək olar. Bu örtük bütöv deyil, nəhəng hissələrdən – tektonik plitələrdən ibarətdir. Bu plitələr gözlə görünməyəcək qədər yavaş sürətlə hərəkət edir. Onların hərəkəti Yer üzündə zəlzələlər, dağların yaranması və vulkanik fəaliyyət kimi proseslərin əsas səbəblərindən biridir. Vulkanlar əsasən üç əsas şəraitdə formalaşır: Tektonik plitələr bir-birindən ayrıldıqda. Bu zaman iki plitə bir-birindən uzaqlaşdıqda Yer qabığında boşluq yaranır. Dərinlikdəki isti ərimiş material həmin boşluqdan yuxarı qalxaraq səthə çıxa bilir. Bu proses xüsusilə okeanların dibində geniş yayılıb. Okean dibindəki vulkanik fəaliyyət nəticəsində uzun illər ərzində yeni Yer qabığı yaranır. İslandiya isə bu prosesin ən maraqlı nümunələrindən biridir. Burada tektonik plitələrin ayrıldığı xəttin bir hissəsi quru səthində yerləşir. Buna görə ölkədə vulkanik fəaliyyət və geotermal enerji geniş yayılıb. İkincisi tektonik plitələr toqquşduqda; Bəzi hallarda iki plitə bir-birinə doğru hərəkət edir. Daha sıx olan plitə digərinin altına daxil olur. Bu proses subduksiya adlanır. Yer qabığının dərinliklərinə daxil olan material yüksək temperatur və təzyiqin təsiri ilə dəyişir. Nəticədə magma yaranır və yuxarı doğru hərəkət edə bilər. Dünyadakı çoxsaylı məşhur və partlayış xarakterli vulkanlar məhz belə zonalarda yerləşir. Üçüncü mərhələ isə Yer qabığının ortasındakı “qaynar nöqtələr”dir. Vulkanların hamısı tektonik plitələrin sərhədlərində yerləşmir. Bəzən magma Yer mantiyasının daha dərin hissələrindən yüksələrək plitənin ortasından belə səthə çıxa bilir.
Belə ərazilərə qaynar nöqtə – hotspot deyilir. Havay adalarının yaranması bunun ən məşhur nümunələrindən biridir. Yer qabığının altında nisbətən sabit qalan isti magma mənbəyinin üzərindən tektonik plitə hərəkət etdikcə ardıcıl vulkanik adalar formalaşır. Niyə bəzi vulkanlar partlayır, bəziləri isə sakit axır? Vulkan püskürmələrinin hamısı eyni formada baş vermir. Bəzən lava sakit şəkildə səthə çıxaraq yamaclardan aşağı axır. Bəzən isə nəhəng partlayış baş verir və kül, qaz, daş parçaları atmosferə kilometrlərlə yüksəlir. Burada əsas amillərdən biri maqmanın qatılığı və qaz miqdarıdır. Daha duru magma daxilindəki qazların çıxmasına imkan verir. Buna görə püskürmə nisbətən sakit ola bilər. Qatı magma isə qazları öz daxilində daha çox saxlayır. Təzyiq artdıqca qazlar maqmadan ayrılmağa çalışır və nəticədə böyük partlayış baş verə bilər. Bu səbəbdən vulkanın təhlükəliliyi yalnız onun ölçüsü ilə müəyyən edilmir. Kiçik görünən bir vulkan belə müəyyən şəraitdə son dərəcə dağıdıcı püskürmə yarada bilər.
Vulkanların hamısı eyni görünmür Vulkanlar müxtəlif formalarda olur. Onların görünüşü əsasən lavanın xüsusiyyətlərindən və püskürmələrin xarakterindən asılıdır.
Qalxanşəkilli vulkanlar
Bu vulkanların yamacları nisbətən maili və geniş olur. Axıcı lava uzaq məsafələrə yayıldığı üçün vulkan dik konus formasında deyil, böyük qalxanı xatırladan formada böyüyür. Havaydakı Mauna Loa dünyanın ən məşhur qalxanşəkilli vulkanlarından biridir.
Təbəqəli və ya mürəkkəb vulkanlar
Bunlar insanların “klassik vulkan” təsəvvürünə ən çox uyğun gələn vulkanlardır. Dik yamacları və konus formasında zirvələri olur. Onlar uzun illər ərzində lava, kül və vulkanik süxurların bir-birinin üzərinə yığılması nəticəsində formalaşır. Yaponiyanın Fudzi dağı və İtaliyanın Etna vulkanı bu tip vulkanlara nümunədir.
Kül konusları
Bunlar adətən daha kiçik ölçülü, dik yamaclı vulkanik təpələrdir. Püskürmə zamanı havaya atılan kül və digər vulkanik parçaların ətrafda toplanması nəticəsində yaranırlar.
Kalderalar
Kaldera isə adi vulkan kraterindən daha böyük çökəklikdir. Güclü püskürmə nəticəsində vulkanın daxilindəki magma kamerasından böyük həcmdə material çıxdıqda, yuxarıdakı süxurlar öz ağırlığını saxlaya bilməyib çökə bilər. Nəticədə nəhəng çökəklik yaranır. ABŞ-dakı Yelloustoun bu tip geoloji sistemlərdən biridir.
Dünyanın ən məşhur aktiv vulkanları
Yer kürəsində çox sayda aktiv və potensial aktiv vulkan mövcuddur. Onların bir qismi mütəmadi olaraq püskürür, digərləri isə uzun müddət sakit qaldıqdan sonra yenidən fəaliyyətə başlayır.
Kilauea – ABŞ, Havay
Kilauea dünyanın ən çox müşahidə olunan aktiv vulkanlarından biridir. Onun fəaliyyətinin davamlı izlənməsi alimlərə vulkanik prosesləri daha yaxşı öyrənməyə imkan verir.
Etna – İtaliya, Siciliya
Avropanın ən məşhur aktiv vulkanlarından biridir. Etna uzun illərdir müxtəlif intensivlikdə püskürmələri ilə tanınır.
Stromboli – İtaliya
Aralıq dənizində yerləşən Stromboli tez-tez baş verən kiçik püskürmələri ilə məşhurdur. Bu xüsusiyyətinə görə ona “Aralıq dənizinin mayakı” da deyilir.
Merapi – İndoneziya
İndoneziyanın ən aktiv və təhlükəli vulkanlarından biri hesab olunur. Onun yerləşdiyi ərazidə böyük insan məskənlərinin olması vulkanın fəaliyyətini xüsusilə təhlükəli edir.
Sakuracima – Yaponiya
Yaponiyanın ən aktiv vulkanlarından biri olan Sakuracima tez-tez kül və tüstü püskürmələri ilə diqqət çəkir.
Vulkan püskürəndə nə baş verir?
Vulkan püskürməsi əslində bir neçə prosesin eyni vaxtda baş verdiyi mürəkkəb hadisədir. Yer altında magma yuxarı doğru hərəkət etdikcə təzyiq artır. Maqmanın tərkibindəki qazlar genişlənməyə başlayır. Əgər magma səthə çıxmaq üçün yol tapa bilmirsə, təzyiq daha da yüksəlir. Nəhayət, Yer qabığında çat yaranır və magma həmin kanaldan səthə çıxır. Püskürmənin xarakterindən asılı olaraq atmosferə kül, qaz, daş parçaları və digər vulkanik materiallar atılır. Bəzi hallarda isə böyük lava axınları vulkanın yamacları boyunca hərəkət edir. Ən təhlükəli hadisələrdən biri piroklastik axınlardır. Bunlar çox yüksək temperaturda olan qaz, kül və süxur qarışığının böyük sürətlə yamac aşağı hərəkət etməsidir. Qarşısında olan ərazilər üçün son dərəcə dağıdıcı ola bilər. Digər təhlükəli hadisə isə vulkanik palçıq axınıdır. Vulkanik materialların su ilə qarışması nəticəsində yaranan bu axınlar çay vadiləri boyunca böyük məsafələr qət edə bilər.
Vulkan deyəndə ilk növbədə dağıntı və fəlakət haqqında düşünürük. Lakin vulkanların Yer üzündə həyat üçün mühüm faydaları da var. Vulkanik torpaqlar kənd təsərrüfatına kömək edir Vulkan püskürmələri zamanı səthə çıxan kül və süxurlar müxtəlif minerallarla zəngin olur. Zaman keçdikcə bu materiallar parçalanaraq məhsuldar torpaqların formalaşmasına kömək edir. Bu səbəbdən dünyanın bir sıra vulkanik bölgələrində kənd təsərrüfatı çox inkişaf edib. Yeni adalar və torpaqlar yaranır Lava okeana axaraq soyuduqda yeni bərk süxur təbəqələri əmələ gətirir. Bu proses minlərlə və milyonlarla il davam etdikdə yeni torpaq sahələri və adalar yarana bilər. Beləliklə, dağıdıcı görünən vulkanik fəaliyyət əslində Yer səthinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Vulkanların istiliyindən enerji almaq mümkündür Yeraltı istilikdən istifadə etməklə geotermal enerji əldə etmək mümkündür. Xüsusilə vulkanik aktivliyin yüksək olduğu İslandiya kimi ölkələrdə yeraltı istilikdən evlərin qızdırılmasında və elektrik enerjisinin istehsalında istifadə olunur.
Vulkan püskürmələrinin təsiri bəzən yalnız yaxın ərazilərlə məhdudlaşmır. Böyük püskürmələr zamanı atmosferə çoxlu miqdarda kül və kükürd tərkibli qazlar daxil ola bilər. Bu hissəciklər Günəş şüalarının bir hissəsinin Yer səthinə çatmasına mane olaraq qlobal temperaturun müəyyən müddət ərzində aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. 1815-ci ildə İndoneziyada Tambora vulkanının böyük püskürməsi bunun ən məşhur nümunələrindən biridir. Püskürmədən sonra 1816-cı il “Yaysız il” kimi tarixə düşüb və dünyanın müxtəlif bölgələrində temperaturun aşağı düşməsi, məhsuldarlığın azalması və ərzaq çatışmazlığı kimi problemlər yaşanıb.
Vulkanların dəqiq olaraq hansı gün və saatda püskürəcəyini əvvəlcədən söyləmək hələ mümkün deyil. Lakin müasir elm təhlükəli dəyişiklikləri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək üçün geniş imkanlar yaradıb.
Alimlər vulkanların vəziyyətini müxtəlif üsullarla izləyirlər:
* seysmik cihazlarla yeraltı təkanları müşahidə edirlər;
* vulkanın səthindəki şişmə və deformasiya proseslərini ölçürlər;
* qazların tərkibindəki dəyişiklikləri araşdırırlar;
* peyklər vasitəsilə istilik artımını və səth dəyişikliklərini izləyirlər;
* vulkanın ətrafında temperatur və digər göstəriciləri davamlı nəzarətdə saxlayırlar.
Məsələn, vulkanın daxilində magma yuxarı doğru hərəkət etdikdə həmin ərazidə xırda zəlzələlərin sayı arta, torpağın səthi dəyişə və bəzi qazların miqdarı yüksələ bilər. Bu əlamətlər alimlərə vulkanın aktivliyinin artması barədə xəbərdarlıq etməyə imkan verir.
Vulkanlara yalnız təbiətin dağıdıcı qüvvəsi kimi baxmaq düzgün olmaz. Onlar Yer kürəsinin geoloji tarixinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb və bu gün də oynamaqdadır. Dağların və adaların yaranmasından tutmuş torpaqların zənginləşməsinə, yeni süxurların formalaşmasından geotermal enerjiyə qədər vulkanların təsiri həyatımızın düşündüyümüzdən daha çox sahəsinə toxunur. Eyni zamanda vulkanlar bizə Yerin daxilində hələ də nəhəng enerji ehtiyatının olduğunu xatırladır. Ayağımızın altında sakit görünən planet əslində daim hərəkətdədir.
Vulkanlar həm qorxudur, həm də heyrətləndirir. Bir tərəfdən bir neçə saat ərzində yaşayış məntəqələrini külə və lavaya qərq edə biləcək qədər güclüdürlər. Digər tərəfdən isə milyonlarla il ərzində yeni torpaqlar yaradır, məhsuldar ərazilərin formalaşmasına kömək edir və insanlara enerji mənbəyi verir. Bəlkə də vulkanların ən böyük sirri məhz bundadır: onlar eyni anda həm dağıdan, həm də yaradan qüvvədir. Yer kürəsinin dərinliklərindən gələn bu odlu enerji planetimizin keçmişini anlamağa, bu gününü öyrənməyə və gələcəkdə baş verə biləcək təbii hadisələri daha yaxşı proqnozlaşdırmağa imkan verir. Vulkanlar sadəcə tüstü və lava püskürdən dağlar deyil. Onlar Yerin daxili dünyasına açılan pəncərə, planetimizin daim dəyişdiyini göstərən canlı sübut və təbiətin nə qədər güclü olduğunu xatırladan möhtəşəm hadisələrdir.
Ayhan
17:00 18.08.2026
Oxunuş sayı: 53
