Brüssel niyə Bakıyla münasibətləri gərginləşdirir?

Avropa Parlamentinin Azərbaycana qarşı son qətnaməsi, Brüsselin aqressiyası və bunun ardınca Bakının verdiyi institusional-siyasi cavab ilk baxışda klassik siyasi qarşıdurma təsiri bağışlaya bilər: insan hüquqları, Qarabağ, erməni əhalinin geri dönüşü, hüquqi məsələlər və s. Lakin geosiyasi reallıq çox nadir hallarda yalnız görünən səbəblərlə işləyir. Əslində burada söhbət Avropa İttifaqının Azərbaycanla münasibətlərindən daha geniş bir məsələdən gedir: dəyişən Avrasiya düzənində Cənubi Qafqazın hansı güc mərkəzinin orbitində formalaşacağı, Orta Dəhlizin kimin geosiyasi nəzarətində olacağı, Ermənistanın hansı blokun funksional elementi kimi qalacağı və İran ətrafında mümkün böyük müharibə fonunda enerji-logistika xəritəsinin necə dəyişəcəyi. Azərbaycan ətrafında artan ritorika bu mənada yalnız Bakı ilə bağlı deyil; bu, yeni regional düzənin memarlığı uğrunda gedən daha böyük rəqabətin siyasi simptomudur.

Ən vacib başlanğıc nöqtə ondan ibarətdir ki, Avropa İttifaqı vahid iradəli monolit geosiyasi aktor deyil. Brüssel institutları, Avropa Parlamenti, Avropa Komissiyası, böyük dövlətlər – Fransa, Almaniya, İtaliya – və Şərqi Avropa ölkələrinin maraqları çox zaman üst-üstə düşmür. Azərbaycana münasibətdə də bu parçalanma görünür. Bir tərəfdən Aİ-nin enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycan qazına, Xəzər resurslarına və Orta Dəhlizə ehtiyacı artır; digər tərəfdən Avropa Parlamenti və müəyyən siyasi dairələr Bakıya təzyiq ritorikasını yüksəldir. Bu ziddiyyət təsadüfi deyil. Burada iki Avropa var: biri enerji, logistika və təhlükəsizlik baxımından praqmatik Avropa; digəri isə normativ təsir imkanlarını qorumağa çalışan siyasi-institusional Avropa. Azərbaycanın artan strateji çəkisi bu iki xətt arasındakı daxili ziddiyyəti daha görünən edir.

Məsələnin Ermənistan tərəfi xüsusi diqqət tələb edir. Ermənistan uzun illər Rusiya təhlükəsizlik sisteminin Cənubi Qafqazdakı əsas dayaq nöqtələrindən biri idi. Paşinyan dönəmində bu model qırılmağa başladı. Ermənistanın Qərbə yaxınlaşması, KTMT-dən məsafələnməsi, Türkiyə və Azərbaycanla normallaşma siqnalları əslində region üçün tamamilə yeni konfiqurasiya yaradır. Formal baxışda Aİ bunun tərəfdarı olmalıdır, çünki regionda sülh və Rusiyanın təsirinin azalması Brüsselin maraqlarına uyğun görünür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil. Əgər Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə birbaşa anlaşma modelinə keçərsə, bu halda Brüsselin “vasitəçi”, “demokratik himayədar” və “siyasi balanslaşdırıcı” rolu zəifləyə bilər. Yəni Avropa İttifaqı sülh istəyir, lakin prosesin siyasi memarlığında əsas oyunçulardan biri kimi qalmaq şərtilə. Bakı-Ankara-İrəvan xətti birbaşa işləməyə başlasa, Aİ-nin regionda siyasi təsir və proseslərə yönvermə imkanları zəifləyər. Bu səbəbdən, bəzən normativ ritorika geosiyasi mövqe qoruma mexanizminə çevrilir.

Rusiyanın burada hesabı daha sərtdir. Moskva üçün Ermənistanın tamamilə orbitdən çıxması yalnız bir ölkə itkisi deyil; bu, Cənubi Qafqazda post-sovet təhlükəsizlik sisteminin strateji çökməsi deməkdir. Ona görə də Qarabağ məsələsinin “tam həll olunmaması”, revanşist ritorika və daxili siyasi destabilizasiya ssenariləri Kremlin əlində təzyiq alətləri kimi qala bilər. Bu kontekstdə Azərbaycan-Ermənistan sülhü yalnız iki ölkə arasında müqavilə deyil; bu, Rusiya təsirinin struktur səviyyədə azalması deməkdir. Paradoks ondadır ki, bu ssenari Brüssel üçün prinsipcə müsbət olsa da, əgər həmin sülh Avropa nəzarətindən kənar regional platforma üzərində qurularsa, Aİ üçün siyasi narahatlıq yarada bilər.

İran faktoru isə bütün bu mənzərəni regional yox, qlobal miqyasda dəyişir. ABŞ-İsrail-İran qarşıdurmasının genişmiqyaslı hərbi fazaya keçməsi ehtimalı yalnız təhlükəsizlik problemi deyil; bu, enerji və logistika şokudur. Hörmüz boğazı və Körfəz xəttində hər hansı ciddi pozulma dünya bazarlarında enerji qiymətlərini yüksəldər, Avropanı yeni enerji böhranına sürükləyər, Çin üçün isə strateji idxal riskləri yaradar. Belə bir vəziyyətdə Azərbaycan üzərindən keçən marşrutlar – Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP, TAP, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Transxəzər perspektivi – bir anda regional layihədən qlobal təhlükəsizlik arteriyasına çevrilə bilər. Burada əsas məqam budur: Azərbaycan artıq sadəcə enerji təchizatçısı deyil, geosiyasi sabitlik platforması roluna yüksəlir.

Məhz bu nöqtədə Orta Dəhliz məsələsi kritikləşir. Çin-Avropa ticarətində Rusiya marşrutunun Ukrayna müharibəsindən sonra riskli hala gəlməsi, İran xəttinin isə potensial müharibə təhlükəsi daşıması fonunda Transxəzər-Orta Dəhliz daha cəlbedici olur. Bu marşrutun mərkəzində Azərbaycan dayanır. Bu isə Bakıya yalnız iqtisadi gəlir yox, siyasi imkanlar verir. Geosiyasətdə tranzit yalnız daşınma deyil; bu, təsir imkanlarıdır. Kim keçidi idarə edirsə, o, siyasi danışıqlarda əlavə güc qazanır. Avropa İttifaqının müəyyən dairələrinin Azərbaycan qarşısında ikili siyasət yürütməsi məhz buradan doğa bilər: ehtiyac artır, amma ehtiyac artdıqca qarşı tərəfin siyasi çəkisi də böyüyür.

Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan ayrıca geosiyasi simvoldur. O, sadəcə Naxçıvana yol deyil. Əgər açılarsa, Türkiyə-Azərbaycan-Mərkəzi Asiya xəttini quru şəkildə birləşdirərək Türk dünyası, Çin ticarəti və Avropa enerji siyasətində yeni mərhələ yaradar. İranın buna həssas yanaşması təsadüfi deyil; Tehran bunu özünün şimal tranzit əhəmiyyətinin zəifləməsi kimi görə bilər. Rusiya isə burada nəzarətsiz yeni regional bloklaşma ehtimalını izləyir. Avropa üçünsə Zəngəzur həm fürsət, həm də riskdir: alternativ logistika xətti yaradır, amma Türkiyə-Azərbaycan tandeminin regional təsirini gücləndirir. Buna görə Zəngəzurun gecikməsi fonunda Gürcüstan marşrutunun aktuallaşması da təsadüfi deyil. Bakı-Tbilisi-Qars və Qara dəniz çıxışı daha stabil alternativə çevrilir. Bu isə Gürcüstan və Azərbaycanı Aİ üçün daha vacib edir, lakin eyni zamanda onların müstəqil geosiyasi çəkisini artırır.

Burada başqa bir mühüm məsələ ortaya çıxır: Aİ daxilində üzv dövlətlərin Azərbaycan siyasəti ilə Brüssel mərkəzinin xətti arasındakı fərq. İtaliya, Macarıstan, Bolqarıstan, Rumıniya kimi ölkələr Azərbaycanı enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin bir hissəsi kimi görürlər. Onların Bakı ilə intensiv əlaqələri çox zaman daha praqmatikdir. Fransa kimi aktorlar isə Ermənistan faktoruna və daxili siyasi-lobbi təsirlərinə görə daha fərqli xətt yürüdə bilir. Bu vəziyyət Aİ mərkəzi üçün institusional koordinasiya problemi yaradır. Yəni bəzi üzv dövlətlərin Azərbaycanla birbaşa və strateji yaxınlaşması Brüsselin mərkəzləşdirilmiş xarici siyasət modelini zəiflədə bilər. Buna görə Azərbaycana qarşı sərt ritorika bəzən yalnız Bakıya yox, Aİ daxilində “sərbəst xətt” yürüdən paytaxtlara da mesaj xarakteri daşıya bilər.

Azərbaycanın özünün son illərdə formalaşdırdığı çoxvektorlu siyasət də bu narahatlıqları artırır. Türkiyə ilə hərbi-strateji ittifaq, İsraillə təhlükəsizlik əməkdaşlığı, Çinlə logistika, Mərkəzi Asiya ilə Türk inteqrasiyası, Rusiya ilə kontrollu balans – bu model kiçik və orta dövlətlər arasında nadir hallarda bu qədər funksional olur. Bakı özünü bir blokun sərt peykinə çevirmədən müxtəlif güclər arasında manevr edə bilir. Bu isə klassik təsir mərkəzləri üçün çətin oxunan modeldir. Çünki belə aktorlar həm əməkdaşlıq edir, həm də tam idarə olunmur.

Bütün bunların fonunda Avropa Parlamentinin qətnamələri çox zaman real enerji siyasətindən daha çox siyasi-ideoloji təzyiq vasitəsi kimi çıxış edir. Yəni Brüssel bir tərəfdən Azərbaycan qazına ehtiyac duyur, digər tərəfdən siyasi imkan alətlərini itirmək istəmir. Bu, əslində “strateji ehtiyac + siyasi nəzarət” dilemmasıdır.

Avropa İttifaqının Azərbaycana münasibətində sərtlik artdıqca, bu həmişə Azərbaycandan uzaqlaşmaq anlamına gəlmir. Bəzən əksinə, bu, Azərbaycanın artan əhəmiyyətinin göstəricisi ola bilər. Geosiyasi sistemlərdə ən çox təzyiq çox zaman ən az əhəmiyyətli aktora yox, əhəmiyyəti artan və davranışı tam proqnozlaşdırılmayan aktora yönəlir.

Bu səbəbdən, bugünkü reallıqda Azərbaycan üçün əsas məsələ emosional qarşıdurma deyil, artan strateji mövqeyini real siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirməkdir. Yəni Bakı artan enerji, logistika və regional rolunu uzunmüddətli siyasi dividendə çevirməlidir. Əgər İran böhranı dərinləşərsə, Ermənistanda siyasi qeyri-sabitlik artsa və Orta Dəhliz genişlənərsə, Azərbaycan Avrasiyanın periferiyası yox, mərkəzi keçid düyünlərindən birinə çevrilə bilər.

Nəticədə Avropa İttifaqının son davranışı bir həqiqəti göstərir: Cənubi Qafqaz artıq keçmişin “dondurulmuş münaqişə zonası” deyil. Region yeni dünya enerji, logistika və təhlükəsizlik düzəninin laboratoriyasına çevrilir. Azərbaycan isə, bu laboratoriyada sadəcə müşahidə olunan obyekt deyil; getdikcə oyunun strukturunu dəyişən subyektə çevrilir. Əsl narahatlıq da məhz budur. Real siyasətdə dövlətlər çox zaman sizin zəifliyinizdən deyil, gücünüzün yeni sistem yaratmaq potensialından narahat olurlar.

🖨 Çap et

12:12 02.05.2026

Oxunuş sayı: 1479