Hüseyn Cavid: Şərqin Şekspiri, Azərbaycan romantizminin banisi
Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri, romantizm cərəyanının banisi, şair və dramaturq Hüseyn Cavidin doğum günüdür. 1882-ci ildə Naxçıvanda dünyaya göz açan bu dahi qələm ustasının anadan olmasından 144 il ötür. Onun adı yalnız Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə deyil, bütün Türk dünyasının mənəvi xəzinəsinə qızıl hərflərlə yazılıb.
Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə 24 oktyabr 1882-ci ildə Naxçıvan şəhərində ruhani bir ailədə anadan olub. Atası Molla Abdulla mərsiyəxan, musiqiyə və qəzələ vurğun bir şəxs idi. Bu mühit gələcək şairin ruhuna erkən yaşlarından təsir edib. İbtidai təhsilini mollaxanada alan Cavid, sonradan Məhəmməd Tağı Sidqinin “Məktəbi-tərbiyə” adlı yeni üsullu məktəbində oxuyub. 1899-1903-cü illərdə Təbrizin “Talibiyyə” mədrəsəsində təhsilini davam etdirib, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənib. 1909-cu ildə İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsini bitirən Cavid vətənə qayıdıb. Naxçıvan, Gəncə, Tiflis və 1915-ci ildən Bakıda müəllimlik edib. 1918-ci ildə Mişkinaz xanımla ailə qurub. Onların oğlu Ərtoğrul Cavid istedadlı bəstəkar, qızı Turan Cavid isə atanın irsinin qoruyucusu olub.
Lakin Cavidin həyatı faciəli sonluqla bitib. Stalin repressiyaları dövründə o, sosializmin “nailiyyətlərini” tərənnüm etməkdən imtina etdiyi üçün 1937-ci ildə həbs olunub. 1939-cu ildə 8 il sürgün cəzasına məhkum edilərək Sibirə göndərilib. 5 dekabr 1941-ci ildə İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonunun Şevçenko kəndində, ağır şəraitdə vəfat edib. 1956-cı ildə bəraət alıb, 1982-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə cənazəsi Naxçıvana gətirilərək məqbərədə dəfn olunub.
Hüseyn Cavid ədəbiyyata poeziya ilə gəlib. İlk şeirlərini “Gülçin”, “Salik”, “Arif” kimi təxəllüslərlə yazıb. Onun lirikası dərin fəlsəfi məzmunu, romantik duyğuları, humanizm və azadlıq ideyaları ilə seçilir. “Keçmiş günlər” (1913, Tiflis) adlı ilk şeir kitabında “Hübut Adəm”, “Çiçək sevgisi”, “Novruz bayramı”, “Mənim tanrım”, “Şərq qadını” və digər şeirlər toplanıb. 1917-ci ildə çap olunan “Bahar şəbnəmləri” kitabında isə “Hərb və fəlakət”, “Məzlumlar üçün”, “Hərb allahı qarşısında”, “Pəmbə çarşaf”, “Qəmər” kimi ictimai-siyasi və lirik şeirlər yer alıb. “Azər” poeması (1920–1937) Cavidin ən irihəcmli poetik əsərlərindən biridir. “Kor neyzən” poeması da yaradıcılığında mühüm yer tutur. Şeirlərində qadın azadlığı, müharibə əleyhinə nifrət, türkçülük, ümumbəşəri məhəbbət, gözəllik və həqiqət axtarışı aparıcı mövzulardır. “Mənim Tanrım gözəllikdir, sevgidir” – deyə yazan Cavid, poeziyasında həm klassik şərq formalarını (qəzəl, rübai, məsnəvi), həm də xalq şeiri ənənələrini ustalıqla birləşdirib.
Cavid Azərbaycan ədəbiyyatında romantik mənzum dramaturgiyanın banisi hesab olunur. Onun dramları təkcə səhnə üçün deyil, həm də fəlsəfi düşüncə əsərləridir. “Cavid teatrı” termini məhz onun üslubunun unikallığını ifadə edir. İlk dram əsəri “Ana” (1910–1913) mənzum faciədir. Mövzusu Dağıstan həyatından götürülüb və ana obrazının ucalığını tərənnüm edir. “Maral” (1912) ailə-məişət faciəsidir; pul və sərvətin gətirdiyi faciələri, qadın taleyini əks etdirir. “Şeyx Sənan” (1914) fəlsəfi faciədir. Ümumbəşəri məhəbbət və dini sərhədlərin aradan qaldırılması ideyasını irəli sürən bu əsər Cavidin zirvə əsərlərindən sayılır. “Şeyda” (1916) realist çalarlı dramdır; Bakı mətbəə işçilərinin həyatını və azadlıq ideyasını təsvir edir. “Uçurum” (1917–1919) faciəsində yanlış qərbçiliyin və mənəvi uçurumun tənqidi aparıcı yerdədir. “İblis” (1918) Cavidin şah əsəridir. Müharibə, imperializm və “insan insanın qurdudur” fəlsəfəsinin ifşası bu faciədə parlaq şəkildə öz əksini tapıb. “Afət” (1922) İstanbul həyatından götürülmüş, qadın taleyi və cəmiyyət problemlərini işləyən əsərdir. “Peyğəmbər” (1922) tarixi-fəlsəfi dramdır və Məhəmməd Peyğəmbərin obrazını canlandırır. “Topal Teymur” (1925) tarixi dramdır; Teymurun obrazı vasitəsilə zülmün tənqidini aparır. “Knyaz” (1928–1929) inqilabi mövzulu faciədir və Gürcüstan hadisələrindən bəhs edir. “Səyavuş” (1933) Firdovsinin “Şahnamə” motivləri əsasında yazılıb və milli istiqlal ideyalarını önə çəkir. “Xəyyam” (1935) şair-filosof Ömər Xəyyamın həyatı və mübarizəsindən bəhs edir; Cavidin ən poetik pyeslərindən biridir. Son əsəri “İblisin intiqamı” (1936–1937) faşizm və müharibə ideologiyasının tənqidinə həsr olunub.
Bundan əlavə, müsadirə olunmuş və ya itib-batmış əsərləri də var: “Atilla”, “Çingiz”, “İblisin ilhamı”, “Telli saz”, “Şəhla”, “Koroğlu” ssenarisi və digərləri.
Cavid yalnız şair və dramaturq deyildi. O, məqalələr, məktublar, ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə yazılar da qələmə alıb. 1919-cu ildə Abdulla Şaiqlə birlikdə “Ədəbiyyat dərsləri” adlı ilk ədəbiyyat nəzəriyyəsi dərsliyini yazıb. Onun əsərləri 5 cildlik “Əsərləri” toplusunda toplanıb. Birinci cildə şeirlər və “Azər” poeması, ikinci cildə “Ana”, “Maral”, “Şeyx Sənan”, “Şeyda”, “Uçurum”, üçüncü cildə “İblis”, “Afət”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, dördüncü cildə “Knyaz”, “Səyavuş”, beşinci cildə isə “Xəyyam”, “İblisin intiqamı” ilə yanaşı məqalə və məktublar daxil edilib.
Bu gün Naxçıvanda və Bakıda Hüseyn Cavidin ev-muzeyləri fəaliyyət göstərir, məqbərəsi ziyarətgaha çevrilib. Onun əsərləri latın əlifbası ilə nəşr olunur, tamaşaları səhnələşdirilir, haqqında elmi araşdırmalar aparılır. Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə yubileyləri yüksək səviyyədə qeyd olunub.
Hüseyn Cavid təkcə şair və dramaturq deyildi. O, bir fikir adamı, bir mübariz, bir vicdan idi. Onun sözləri bu gün də ədalət, azadlıq və insanlıq uğrunda mübarizə aparanlara ilham verir: “Əsir olduğum bir şey varsa, o da həqiqət və məhəbbətdir.” Bu gün Hüseyn Cavidin doğum günündə onu yad edirik – əsərlərini oxuyur, ruhuna hörmət edir və Azərbaycan ədəbiyyatının bu böyük oğlunun əbədi yaşayacağına inanırıq.
Nigar Xəlilli
12:00 24.10.2026
Oxunuş sayı: 123
