Əjdahalar laboratoriyada doğula bilərmi? - Alimlər əfsanələri gerçəyə çevirməyə hazırlaşır!
Min illər əvvəl insanlar əjdahalar haqqında hekayələr danışır, təkbuynuzlu atların mövcudluğuna inanır, su pərilərini xəyal edir və təbiətin izah edə bilmədikləri hadisələrini əfsanələrlə mənalandırırdılar. Bu gün isə insanlıq həmin suallara cavab tapmaqla kifayətlənmir, hətta təbiətin özünü yenidən yaratmaq iddiası ilə çıxış edir. Bir vaxtlar yalnız mifologiyanın və fantastikanın mövzusu hesab edilən canlıların laboratoriya şəraitində yaradılması ideyası elmi müzakirələrin bir hissəsinə çevrilir. Bəs insan həqiqətən əfsanələri gerçəyə çevirməyə nə qədər yaxındır?
ABŞ-də genetik mühəndislik sahəsində çalışan bəzi mütəxəssislərin planları bu sualı yenidən gündəmə gətirib. Oktyabrın 12-də “People” nəşrində yayımlanan məlumata görə, NASA-nın keçmiş alimi Josie Zaynerin rəhbərlik etdiyi “The Embryo Corporation” şirkəti genetik texnologiyalardan istifadə etməklə gələcəkdə təkbuynuzlu atlara bənzər canlılar, hətta əjdahalar yaratmaq kimi iddialı məqsədlərdən danışır. Hazırda şirkətin işi atlar, mal-qara və pişiklər üzərində genetik dəyişikliklərlə bağlıdır. Təkbuynuzlu atın yaradılması isə şirkət rəhbərinin gələcəyə dair proqnozudur, əldə edilmiş elmi nəticə deyil.
Bu məqam xüsusilə vacibdir: əfsanəvi canlıların yaradılmasının mümkünlüyü ilə bağlı iddialar mövcud olsa da, əjdaha və ya təkbuynuzlu atın laboratoriyada yaradıldığına dair təsdiqlənmiş elmi nəticə yoxdur. Genetik mühəndislik müəyyən xüsusiyyətləri dəyişməyə imkan verir, lakin bu, mifoloji varlıqları olduğu kimi yaratmaq demək deyil.
Elm təbiətin sərhədlərini nə qədər dəyişə bilər?
Mövzunun fantastik görünməsinin səbəbi müasir genetikanın artıq bir çox insanın təsəvvür edə bilmədiyi imkanlar nümayiş etdirməsidir. CRISPR kimi gen redaktəsi texnologiyaları DNT-də müəyyən dəyişikliklər etməyə şərait yaradır. Alimlər bu üsullardan xəstəliklərin öyrənilməsi, irsi pozuntuların araşdırılması və canlıların müəyyən xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsi istiqamətində istifadə edirlər.
ABŞ-də fəaliyyət göstərən “Colossal Biosciences” şirkətinin nəsli kəsilmiş heyvanlara bənzər canlılar yaratmaq cəhdləri bunun diqqətçəkən nümunələrindəndir. Şirkət mamontun bəzi xüsusiyyətlərini təqlid edən yunlu siçanlar yetişdirib, dodo quşunun genetik xüsusiyyətlərinin araşdırılması istiqamətində də iş aparır. Lakin belə layihələr nəsli kəsilmiş növün tam şəkildə dirildilməsi ilə eyni deyil. Əldə edilən nəticələr əsasən müasir heyvanların genetik dəyişikliklər vasitəsilə keçmiş növlərə xas bəzi xüsusiyyətlərə yaxınlaşdırılmasına əsaslanır.
Bu fərq elmi baxımdan əhəmiyyətlidir. Çünki canlı yalnız xarici görünüşdən ibarət deyil. Onun davranışı, fiziologiyası, inkişafı və ekosistemdəki rolu da mürəkkəb genetik və bioloji mexanizmlərlə müəyyən olunur. Bir neçə xüsusiyyətin dəyişdirilməsi bütöv bir növün yenidən yaradılması üçün kifayət etmir.
İnsan niyə mövcud olmayan canlılara inanmaq istəyir?
Əfsanəvi canlılar haqqında təsəvvürlər yalnız qədim insanların dünyanı izah etmək cəhdlərinin nəticəsi deyil. Bu hekayələr insan psixologiyasının daha dərin xüsusiyyətlərinə də toxunur: naməluma maraq, qeyri-müəyyənlik qarşısında yaranan narahatlıq və adi dünyanın sərhədlərindən kənara çıxmaq arzusu.
İnsan beyni ətraf aləmdəki hadisələr arasında əlaqələr qurmağa, təhlükələri əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə və qeyri-müəyyənliyi azaltmağa meyillidir. Bəzən bu xüsusiyyətlər real olmayan əlaqələrin də qurulmasına səbəb ola bilər. Psixologiyada nümunələri və əlaqələri olduğundan artıq görmək meyli apofeniya adlandırılır. Lakin bütün mifləri bu anlayışla izah etmək düzgün olmazdı: əfsanələr həm də mədəniyyətin, kollektiv yaddaşın və insanların ortaq təxəyyülünün məhsuludur.
Əjdaha obrazını düşünək. O, müxtəlif mədəniyyətlərdə gücün, təhlükənin, hakimiyyətin və bəzən müdrikliyin simvolu kimi qarşımıza çıxır. Təkbuynuzlu at isə saflıq, nadirlik və əlçatmazlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Bu obrazlar real heyvanlardan fərqli xüsusiyyətlər daşısalar da, insanların emosional dünyasında konkret mənalar qazanıblar.
Məhz buna görə belə canlıların yaradılması xəbərləri adi elmi yeniliklərdən daha çox diqqət çəkir. İnsan burada yalnız genetika ilə bağlı yenilik görmür; uşaqlıqdan tanıdığı fantastik dünyanın reallığa çevrilməsi ehtimalı ilə qarşılaşır.
Ən böyük qorxu canavarın özü deyil, onun yaradıcısıdır
İnsanların genetik mühəndisliklə bağlı narahatlığının bir hissəsi texnologiyanın nə edə biləcəyindən, digər hissəsi isə bu imkanlardan kimin və hansı məqsədlə istifadə edəcəyindən qaynaqlanır. Əgər elm müəyyən xüsusiyyətlərə malik canlılar yarada bilirsə, bu imkanın sərhədlərini kim müəyyənləşdirəcək? Təcrübələrin nəticələrinə görə kim məsuliyyət daşıyacaq? Genetik dəyişikliklər həmin canlıların sağlamlığına, davranışına və yaşadıqları mühitə necə təsir göstərəcək?
Bunlar yalnız fantastik filmlərin ssenarilərinə aid suallar deyil. Genetik müdaxilələrdə gözlənilməyən dəyişikliklər, heyvanların rifahı, ekoloji tarazlıq və biotəhlükəsizlik real elmi və etik müzakirələrin mövzularıdır. Üstəlik, mürəkkəb xüsusiyyətlərin yaranması çoxsaylı genlərin və onların bir-biri ilə qarşılıqlı təsirinin nəticəsi ola bilər. Buna görə arzulanan görünüşü yaratmaqla təhlükəsiz və sağlam canlı əldə etmək arasında ciddi fərq var.
Psixoloji baxımdan isə burada maraqlı bir ziddiyyət mövcuddur: insan naməlum imkanları kəşf etmək istəyir, amma həmin imkanlar nəzarətdən çıxa biləcəyi zaman onlardan qorxmağa başlayır. Elmin yaratdığı yeniliklər həm heyranlıq, həm də təhlükə hissi doğura bilir. Bir vaxtlar sehrli hesab edilən hadisələrin texnologiya ilə izah olunması insanın dünyaya baxışını dəyişir, lakin hər yeni imkan yeni məsuliyyət də yaradır.
Fantastika reallığa çevriləndə hansı sərhəd qalır?
Əfsanələrdəki canlıları yaratmaq ideyası bizi daha fundamental sualla üz-üzə qoyur: insan təbiəti anlamaqla kifayətlənməlidir, yoxsa onu istədiyi kimi dəyişdirmək hüququna da malikdir? Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. Genetik mühəndislik ciddi xəstəliklərin öyrənilməsinə, biomüxtəlifliyin qorunmasına və biologiyanın hələ tam başa düşülməyən mexanizmlərinin araşdırılmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, elmi cəhətdən mümkün olan hər şeyin etik baxımdan məqbul olması fikri də mübahisəlidir. Bəlkə də bu mövzunun ən düşündürücü tərəfi əjdahaların nə vaxt yaradılacağı deyil. Əsas məsələ insanın yaratmaq arzusunun hansı nöqtədə məsuliyyətlə toqquşacağıdır. Çünki əfsanələr əsrlər boyu insan təxəyyülünün sərhədlərini genişləndirib. Müasir elm isə həmin sərhədlərin bəzilərini dəyişdirməyə başlayıb. Ancaq təxəyyülün yaratdığı hər obrazı laboratoriyada gerçəkləşdirmək mümkün deyil. Əjdaha hələlik mifologiyanın, təkbuynuzlu at isə fantastikanın qəhrəmanıdır. Onların yaradılması haqqında iddialar elmi imkanlarla bağlı müzakirələri genişləndirsə də, reallıqla arzu arasındakı fərqi aradan qaldırmır.
Bəlkə də gələcəyin ən böyük sınağı insanın yeni canlılar yaratmaq bacarığı yox, yaratmağa qadir olduğu hər şeyə mütləq şəkildə sahib olmaq istəməməsidir.
Zeynəb Həsən
17:50 20.10.2026
Oxunuş sayı: 332
