Cəmiyyət
Elmi və unudulmayan dostluğu ilə Tariyel Həsənov
Hər bir insanın daxili aləmi Tanrının yaratdığı gizli bir dünyadır. Bu dünyanın dəyərini anlamaq, insanın mənəvi keyfiyyətlərini dərindən tanımaq üçün zaman tələb olunur. Ömür boyu müxtəlif insanlarla qarşılaşır, münasibətlər qurur, dostluqlar qazanır, bəzən sədaqət və etibarın, bəzən də xəyanətin şahidi oluruq. Zaman insanları sınağa çəkir və şəraitin yaratdığı çətinliklər bizlər üçün həyatın imtahanıdır.
Dostluq və sədaqətdən bəhs edərkən iki görkəmli şərqşünas alim — Zakir Məmmədov və Tariyel Həsənov arasında mövcud olmuş səmimi və sarsılmaz dostluq münasibətləri yada düşür. Atam — AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədovun həyat yolu mənə səmimiyyət və sədaqət üzərində qurulan dostluqların qiymətini anlamaq üçün nümunədir. Onun dəyərli dostlarından biri də xeyirxah insan və qayğıkeş müəllim Tariyel Həsənovdur. 2026-cı il görkəmli şərqşünas alim, nəcib insan Tariyel Həsənovun 85 yaşı tamam olur. Belə bir münasibətlə atamın sadiq dostu olmuş bu xeyirxah insanı yad etməyi özümə mənəvi borc bildim.
Tariyel Həsənov 1941-ci ildə Əli-Bayramlı rayonunun (indiki Şirvan şəhəri) Polad-Toğay kəndində anadan olmuşdur. 1958-ci ildə orta təhsilini başa vuraraq Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsinə daxil olmuş, 1963-cü ildə ali təhsilini bitirmişdir. Zakir Məmmədovla tanışlığı da məhz həmin illərə təsadüf edir. Zakir Məmmədov və Tariyel Həsənov professor Ələsgər Məmmədovun əsasını qoyduğu ərəbşünaslıq məktəbinin yetirmələri olmaları ilə qürur duyurdular.
Tariyel müəllimi yaxından tanımadığım üçün onu anarkən atamın xatirələrini göz önünə gətirəcəyəm. Atamın xatirələrində Tariyel Həsənov ciddi, məsuliyyətli, çalışqan və istedadlı bir dost kimi dəyərli idi. İlk baxışdan sakit, az danışan və bir qədər qapalı təsiri bağışlayan Tariyel müəllimin xeyirxahlığını, həssaslığını və alicənablığını yaxından tanıdıqca anlamaq mümkün olurdu. Tələbəlik illərində onların münasibətləri universitet auditoriyaları ilə məhdudlaşmır, yataqxana həyatının çətinlikləri və sevincləri ilə də möhkəmlənirdi. Birlikdə keçirdikləri vaxt, qarşılıqlı hörmət və mənəvi dəstək dostluqlarının əsasını təşkil edirdi. Onlar bir-birlərinin uğurlarına sevinir, çətin anlarında bir-birinə dayaq olurdular. Təxminən qırx beş il davam edən bu münasibət həqiqi dostluğun, sədaqətin və etibarın gözəl nümunəsi idi.
Tariyel Həsənovun ərəbşünas kimi fəaliyyəti bir neçə istiqaməti əhatə edirdi. O, 1962–1971-ci illərdə Azərbaycan Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsinin ərəb redaksiyasında diktor kimi çalışmışdır. Ərəb dilini mükəmməl bilməsi, aydın nitqi və gözəl tələffüzü bu sahədə uğur qazanmasına imkan yaratmışdır. Atamın xatirələrinə görə, Tariyel müəllim tələbəlik illərinin mənzərəsini əks etdirən bir radio verilişi hazırlamış, dolğun ifadəsi və yüksək nitq mədəniyyəti ilə ərəbşünaslıq məktəbinin layiqli yetirməsi olduğunu nümayiş etdirmişdi. Sonralar həmin lent yazısını əldə etmək cəhdi nəticəsiz qalsa da, bu hadisə atamın yaddaşında əziz xatirə kimi qalmışdı.
Tariyel Həsənov uzun illər ərəb ölkələrində tərcüməçi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. O, 1966–1967-ci illərdə Yəmən Ərəb Respublikasında, 1973–1977-ci və 1987–1992-ci illərdə isə İraq Respublikasında xidməti ezamiyyətdə olmuşdur. Ərəb dilinə dərindən bələdliyi və peşəkarlığı onun fəaliyyətinin yüksək qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur. Xarici ölkələrdə çalışdığı dövrdə dostuna göstərdiyi diqqət və qayğı da xüsusi qeyd olunmalıdır. Sovet dövründə xarici ölkələrdə nəşr edilmiş kitabları və əlyazmaların mikrofilmlərini əldə etmək çətin idi. Tariyel Həsənovun köməyi ilə Zakir Məmmədov bir sıra elmi nəşrləri və əlyazma mikrofilmlərini əldə edə bilmişdir. Atam bu barədə “Azərbaycanda XI–XIII əsrlərdə fəlsəfi fikir” (Bakı, “Elm”, 1978) kitabında da məlumat vermişdir. Bu qayğıkeş münasibət onların dostluğunun qarşılıqlı etimad və mənəvi dəstək üzərində qurulduğunu göstərirdi.
Tariyel Həsənovun elmi fəaliyyətinin mühüm mərhələsi Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) Şərqşünaslıq İnstitutu ilə bağlı olmuşdur. O, 1971–1987-ci illərdə burada çalışmış, kiçik elmi işçi vəzifəsindən şöbə müdiri vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1971-ci ildə tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. İraqın müasir tarixi və islam dini məsələlərinə dair araşdırmalar aparmış, bir monoqrafiyanın və otuzdan çox elmi məqalənin müəllifi olmuşdur. Onun elmi fəaliyyəti Azərbaycan şərqşünaslığının inkişafına dəyərli töhfə vermişdir.
Zakir Məmmədovla Tariyel Həsənovun dostluğu elmi əməkdaşlıqla da zənginləşmişdir. Onların birgə fəaliyyəti nəticəsində işraqilik fəlsəfəsinin banisi Şihabəddin Yəhya Sührəvərdinin (1154–1191) “Filosofların görüşləri” traktatı rus və Azərbaycan dillərinə tərcümə edilmiş, ərəb orijinalı ilə birlikdə ilk dəfə 1986-cı ildə nəşr olunmuşdur. Əsər daha sonra Zakir Məmmədovun tərcüməçisi və tərtibçisi olduğu “Şərq fəlsəfəsi” kitabında (Bakı, 1999) yenidən çap edilmişdir. Sührəvərdinin fəlsəfi irsinin təbliği məqsədilə 1991-ci ildə yaradılmış yubiley təşkilat komitəsində akademik Fuad Qasımzadə sədr, Zakir Məmmədov sədr müavini, Tariyel Həsənov isə elmi katib olmuşdur. Tariyel müəllim Bəhmənyarın fəlsəfi irsinin təbliğinə həsr olunan tədbirlərin keçirilməsində də Zakir Məmmədova yaxından kömək göstərmişdir. Akademik Ziya Bünyadovun tərcümə etdiyi Füzulinin “Mətlə əl-etiqad” fəlsəfi əsərinin (Bakı, 1987) redaktorları da Zakir Məmmədov və Tariyel Həsənov olmuşlar. Bu əməkdaşlıq onların şəxsi dostluğunun Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixinin öyrənilməsinə xidmət edən mühüm elmi münasibətə çevrildiyini göstərir.
Tariyel Həsənovun ərəb dilini mükəmməl bilməsinin mühüm göstəricilərindən biri də Qurani-Kərimin tərcüməsi ilə bağlıdır. O, 1992-ci ildən ömrünün sonunadək Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsində ərəb dilindən dərs demiş, çoxsaylı tələbələrin sevimli müəlliminə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İcra Aparatının Humanitar siyasət şöbəsinin müdir müavini vəzifəsində çalışmışdır. Fəaliyyət göstərdiyi müxtəlif sahələrdə biliyi, məsuliyyəti və işinə bağlılığı ilə seçilmişdir.
2005-ci il dekabrın 23-də Tariyel Həsənovun vəfatı ailəsi, dostları, həmkarları və yetirmələri üçün ağır itki olmuşdur. Bu gün, anadan olmasının 85 illiyində onun haqqında düşünərkən insanı ən çox kövrəldən məqam belə dəyərli bir ziyalını vaxtsız itirməyimizdir. O, yaşasaydı, elmi təcrübəsi, zəngin biliyi və pedaqoji fəaliyyəti ilə cəmiyyətimizə daha uzun illər xidmət edə bilərdi. Lakin ömür ona ayrılmış zamanla məhdudlaşsa da, gördüyü işlər və insanlara bəxş etdiyi yaxşılıqlar zamanla məhdudlaşmır. Çətinliklərlə üzləşdiyi anlarda belə başqalarına qarşı həssaslığını, qayğıkeşliyini və xeyirxahlığını qoruması onun mənəvi böyüklüyünü göstərirdi.
Tariyel Həsənovun həyat və fəaliyyəti bir daha sübut edir ki, insanın həqiqi dəyəri yalnız elmi nailiyyətləri ilə deyil, həm də ətrafındakılara münasibəti, sədaqəti və mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülür. Zakir Məmmədovla 1958-ci ildən başlayaraq həyatlarının sonlarına qədət davam edən dostluğu bu dəyərlərin ən gözəl ifadəsidir. Tariyel Həsənovun 85 illik yubileyi münasibətilə onu ehtiramla xatırlayır, Azərbaycan elminə verdiyi töhfələri və yüksək mənəvi keyfiyyətlərinə görə minnətdarlıqla yad edirik.
Ülkər Zakirqızı Məmmədova
12:33 20.10.2026
Oxunuş sayı: 93
