Çikaqoda müəllimlərsiz məktəb: Süni intellekt təhsilin gələcəyini dəyişir?
Təsəvvür edin: şagird məktəbə gəlir, dərs başlayır, suallarını verir və tapşırıqlarını yerinə yetirir. Lakin sinifdə ona mövzunu izah edən ənənəvi müəllim yoxdur. Dərsin gedişini süni intellekt idarə edir, şagirdin bilik səviyyəsini təhlil edir və onun ehtiyaclarına uyğun tapşırıqlar təqdim edir. Bir vaxtlar elmi fantastika filmlərini xatırladan bu mənzərə artıq təhsilin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin mərkəzinə çevrilib.
Çikaqoda süni intellekt əsaslı, müəllimlərin iştirakı olmadan fəaliyyət göstərdiyi bildirilən məktəb haqqında məlumat isə mühüm sual doğurur: Əgər süni intellekt uşaqlara bilik öyrədə bilirsə, gələcəyin məktəblərində müəllimə ehtiyac qalacaqmı?
Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə süni intellekt yalnız iş dünyasını və gündəlik həyatı deyil, təhsil sistemini də dəyişir. Artıq rəqəmsal platformalar şagirdlərin bilik səviyyəsini qiymətləndirə, çətinlik çəkdikləri mövzuları müəyyənləşdirə və fərdi öyrənmə proqramları təqdim edə bilir. Bu yanaşma hər bir uşağın öz sürəti ilə öyrənməsinə imkan yaratsa da, müəllimin təhsil prosesindəki rolunun gələcəkdə necə dəyişəcəyi məsələsini gündəmə gətirir.
Ənənəvi təhsil sistemində bir müəllim eyni sinifdə fərqli bilik səviyyəsinə malik onlarla şagirdlə işləyir. Hər bir uşağın ehtiyacına uyğun fərdi yanaşmaq isə heç də həmişə asan olmur. Süni intellekt əsaslı sistemlər bu baxımdan müəyyən üstünlüklər təqdim edir. Şagird mövzunu mənimsəməkdə çətinlik çəkirsə, sistem ona əlavə izahlar və tapşırıqlar verə, mövzunu daha tez öyrənirsə, növbəti mərhələyə keçməsinə kömək edə bilər.
Beləliklə, tədris vahid proqram çərçivəsindən çıxaraq şagirdin fərdi ehtiyaclarına uyğunlaşdırıla bilər. Bu isə öyrənmə prosesinin daha çevik təşkilinə və bəzi bilik boşluqlarının vaxtında aşkarlanmasına şərait yaradır.
ABŞ-də süni intellektdən tədris prosesində istifadə edən müxtəlif təhsil modellərinin mövcudluğu da bu istiqamətə marağın artdığını göstərir. Bununla belə, süni intellektlə işləyən məktəblərin hamısının tamamilə müəllimsiz fəaliyyət göstərdiyini demək olmaz. Konkret olaraq Çikaqoda fəaliyyətə başladığı bildirilən məktəbin adı və iş prinsipi isə ayrıca təsdiqlənməlidir.
Bəs süni intellekt müəllimi həqiqətən əvəz edə bilərmi?
Müəllimin işi yalnız dərs izah etməkdən ibarət deyil. O, şagirdin davranışını müşahidə edir, onun emosional vəziyyətini anlamağa çalışır, müstəqil düşünməyə təşviq edir və kollektivdə münasibətlərin formalaşmasına kömək edir. Bəzən uşağın dərsi mənimsəməməsinin səbəbi mövzunun çətinliyi deyil, özünəinam çatışmazlığı, ailə problemləri və ya psixoloji gərginlik olur.
Süni intellekt müəyyən davranış nümunələrini təhlil edə bilsə də, uşağın ehtiyaclarını bütün hallarda düzgün qiymətləndirəcəyinə zəmanət yoxdur. Eyni zamanda, canlı ünsiyyət, empatiya, tərbiyə və insani münasibətlər təhsil prosesinin mühüm hissələridir.
Bu səbəbdən gələcəyin məktəblərində müəllimlərin tamamilə aradan qalxmasından daha çox, onların fəaliyyət istiqamətlərinin dəyişməsi ehtimalı diqqət çəkir. Müəllim yalnız məlumat ötürən şəxs deyil, həm də şagirdə istiqamət verən, onun tənqidi düşünmə bacarığını inkişaf etdirən və texnologiyadan düzgün istifadəni öyrədən mütəxəssis kimi çıxış edə bilər.
Digər tərəfdən, süni intellekt əsaslı təhsilin müəyyən riskləri də var. Sistemlərin yanlış və ya natamam məlumat təqdim etməsi şagirdlərin səhv biliklər mənimsəməsinə səbəb ola bilər. Tədrisin böyük hissəsinin ekran qarşısında keçirilməsi isə uşaqların fiziki fəaliyyətinə və canlı ünsiyyət imkanlarına təsir göstərə bilər. Şagirdlərin şəxsi məlumatlarının qorunması, texnologiyaya çıxış imkanlarının bərabərliyi və rəqəmsal vasitələrdən asılılığın artması da diqqətdə saxlanılmalı məsələlərdəndir.
Süni intellektin təhsildə tətbiqi Azərbaycan üçün də aktual müzakirə mövzusu ola bilər. Rəqəmsal vasitələr dərslərin daha interaktiv keçirilməsinə, müəllimlərin iş yükünün müəyyən qədər azalmasına və şagirdlərin fərdi ehtiyaclarının nəzərə alınmasına kömək edə bilər. Lakin başqa ölkələrdə tətbiq edilən modellərin yerli təhsil sisteminə uyğunlaşdırılması, müəllimlərin hazırlanması və şagirdlərin inkişafına təsirinin qiymətləndirilməsi vacibdir.
Nəticə etibarilə, süni intellekt təhsilin imkanlarını genişləndirə və öyrənmə üsullarını dəyişə bilər. Ancaq məktəbin vəzifəsi yalnız uşaqlara məlumat ötürmək deyil, həm də düşünən, araşdıran, qərar verən və cəmiyyətə uyğunlaşan fərdlər yetişdirməkdir.
Bəlkə də gələcəyin məktəblərində əsas sual müəllimin sinifdə olub-olmaması deyil, şagirdin necə və nə dərəcədə keyfiyyətli təhsil alması olacaq. Çünki ən müasir texnologiya belə, uşağın hərtərəfli inkişafına təkbaşına zəmanət vermir. Süni intellekt müəllimin bəzi funksiyalarını üzərinə götürə bilər, lakin təhsilin mərkəzində insanın qalması məsələsi hələ də öz aktuallığını qoruyur.
Nuray Oqtayqızı
17:30 16.10.2026
Oxunuş sayı: 52
