Xudu Məmmədov: Elmi ilə dünyaya, idealları ilə xalqın yaddaşında iz qoyan böyük azərbaycanlı
Bu gün görkəmli azərbaycanlı alim, kristalloqraf, professor, AMEA-nın müxbir üzvü, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Xudu Surxay oğlu Məmmədovun vəfatının ildönümüdür. O, 1988-ci ilin bu günü Bakıda, 60 yaşında dünyasını dəyişib və Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Vəfatından 38 il ötsə də, onun elmi irsi, vətənpərvərliyi və milli-azadlıq ideyaları bu gün də yaşayır.
Həyat yolu və təhsili
Xudu Məmmədov 14 dekabr 1927-ci ildə Ağdam rayonunun Mərzili kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Orta təhsilini Ağdamda alıb, sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Geologiya-Coğrafiya fakültəsinin Geologiya şöbəsinə daxil olub. 1951-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirib və müəllimi professor Heydər Əfəndiyevin tövsiyəsi ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kimya İnstitutuna təyinat alıb.
Sonra SSRİ Elmlər Akademiyasının Kristalloqrafiya İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunub. İlkin dissertasiya mövzusu borosilikat-aksinit mineralının quruluşu olsa da, yapon tədqiqatçıları bunu ondan əvvəl tamamladığı üçün mövzunu dəyişib. 1955-ci ildə “Ksonotlit və vollastonit minerallarının kristal quruluşu” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib. Bu iş silikat kimyası və sement elmində mühüm kəşf hesab olunurdu.
Elmi fəaliyyəti və nailiyyətləri
1957-ci ildən Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunun struktur kimya laboratoriyasının müdiri olub. Əsas elmi istiqaməti kristallokimya idi. 1960-cı ildə “Kalsium silikatları və hidrosilikatlarının kristallokimyası” monoqrafiyasını yazıb – bu, Azərbaycan dilində kristallokimyaya dair ilk fundamental əsər idi. O, “qarışıq quruluşlar” anlayışını irəli sürüb (sonralar xarici ədəbiyyatda polisomatizm kimi tanınıb) və bağlayıcı xassələrin kristallokimyəvi meyarlarını müəyyənləşdirib.
Xudu Məmmədov “üç pik teoremi”ni formalaşdırıb – Paterson elektron sıxlığından simmetriya mərkəzinin təyinində istifadə olunan üsul. Silikatlar, boratlar, karbonatlar və digər birləşmələr arasında kristallokimyəvi əlaqələri aşkar edib. Tədqiqatlarında rentgen quruluş təhlili, elektronoqrafiya və hidrotermal sintez üsullarından geniş istifadə edib.
1970-ci ildə geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, 1973-cü ildə professor elmi adlarını alıb. 1976-cı ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib. 250-dən çox elmi əsərin, 10 müəlliflik şəhadətnaməsinin və 3 monoqrafiyanın müəllifi olub. Rəhbərliyi ilə 10 elmlər doktoru və 35 fəlsəfə doktoru yetişdirilib. Onun yaratdığı “Bakı kristalloqrafiya məktəbi” dünya miqyasında tanınıb.
Beynəlxalq aləmdə də tanınıb. Görkəmli britaniyalı alim J. D. Bernalla bir neçə dəfə görüşüb, 1966-cı ildə təxminən bir il onun laboratoriyasında çalışıb. Bernal ona “Canlı və cansız təbiəti vəhdətləşdirən böyük alim” deyə müraciət edib. Bəzi mənbələrdə Böyük Britaniya Kral Akademiyasının (və ya London Kral Cəmiyyətinin) fəxri üzvü kimi qeyd olunur.
İctimai-siyasi fəaliyyəti və milli mübarizəsi
Xudu Məmmədov təkcə alim deyildi. 1962-ci ildə (bəzi mənbələrdə 27 dekabr) Oqtay Eldəgəz (Rəfili) ilə birlikdə gizli Milli Azadlıq Qərargahının (MAQ) qurucularından və rəhbərlərindən biri olub. Sovet rejimi şəraitində milli oyanış, azərbaycanlı kadrların irəli çəkilməsi və milli şüurun gücləndirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərib. 1969-cu ildə Türkiyədən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağını gizli şəkildə gətirib.
O, “Naxışların yaddaşı”, “Qoşa qanad” kimi əsərlərində elm ilə sənətin vəhdətini göstərib. Bayatıları da məşhurdur:
Çiy yumurta soyulmaz,
Göydə ulduz sayılmaz,
Bütün xalqlar oyandı,
Mənim xalqım ayılmaz.
Elm köməyim olsun,
Əlim köməyim olsun,
Kimsəyə yük olarsam,
Ölüm köməyim olsun.
Bu sözlər onun həyat fəlsəfəsini əks etdirir.
Mükafatları və xatirəsi
1967-ci ildə “Şərəf nişanı”, 1986-cı ildə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordenləri, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı və bir sıra medallarla təltif olunub. 1990-cı ildə (ölümündən sonra) Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin İdarə Heyəti tərəfindən milli-azadlıq hərəkatındakı xidmətlərinə görə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mükafatına layiq görülüb.
2017-ci ildə AMEA-da 90 illik yubileyi qeyd olunub. Həyatından bəhs edən “Dünya vətəndaşı” (2008) filmi çəkilib. Onun yetirmələri və yaradıcılığı bu gün də Azərbaycan elminin inkişafına təsir göstərir.
Xudu Məmmədov həm böyük alim, həm də vətənini canından çox sevən vətənpərvər idi. O, elmi nailiyyətləri ilə dünyaya, milli idealları ilə isə xalqına xidmət edib. Vəfatının ildönümündə onun xatirəsini ehtiramla yad edirik.
Nigar Xəlilli
12:00 15.10.2026
Oxunuş sayı: 39
