Oktay Saral və onun kimilərinə mesaj: Azərbaycan sizin himayənizdə deyil!

Dövlətlərin böyüklüyü başqalarına göstəriş vermək imkanları ilə deyil, öz sərhədlərini və siyasi məsuliyyətlərini nə dərəcədə düzgün dərk etmələri ilə ölçülür. Xüsusilə dost və müttəfiq ölkələr arasında bu həqiqətin unudulması təhlükəli nəticələr doğura bilər. Çünki dostluğun hökmranlığa, qardaşlığın isə himayədarlıq iddiasına çevrildiyi yerdə bərabərhüquqlu münasibətlərdən danışmaq çətinləşir.

Azərbaycanla Türkiyə arasında münasibətlərə də məhz bu həqiqətdən yanaşmaq lazımdır. İki xalqın ortaq tarixi, dili, mədəniyyəti və strateji maraqları var. Ancaq bütün bunlar Türkiyədə hansısa siyasi vəzifə sahibinə Azərbaycanın daxili siyasətinə müdaxilə etmək, onun qərarlarını sorğu-suala çəkmək və Bakıya siyasi göstərişlər vermək səlahiyyəti qazandırmır.

Görünür, Türkiyənin bəzi siyasi dairələrinə bu sadə həqiqəti yenidən xatırlatmağa ehtiyac yaranıb.

Son günlər Azərbaycanda məktəbli geyimi ilə bağlı məsələlər ətrafında Türkiyədən səslənən bəzi açıqlamalar, xüsusilə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın ölkəmizə ünvanladığı çağırışlar məhz belə bir zərurəti ortaya çıxarıb. Azərbaycanda hicablı şagirdlərin təhsil hüquqlarının məhdudlaşdırıldığını iddia edən və ölkəmizi mövqeyini dəyişməyə çağıran Saralın yanaşması sıradan bir fikir ayrılığından daha ciddi siyasi məna daşıyır.

Əvvəla, Oktay Saral anlamalıdır ki, Azərbaycan Türkiyənin inzibati ərazisi, onun siyasi təsir dairəsində fəaliyyət göstərən muxtar qurum və ya Ankaradan verilən tövsiyələrlə idarə olunan dövlət deyil. Azərbaycan öz Konstitusiyası, qanunları, dövlət institutları və milli maraqları olan müstəqil respublikadır. Burada hansı qaydaların tətbiq ediləcəyi, təhsil sisteminin necə təşkil olunacağı, məktəblərdə hansı standartların müəyyənləşdiriləcəyi barədə qərarları Azərbaycan dövləti verir.

Bu, kiminsə Azərbaycana verdiyi imtiyaz deyil. Bu, dövlətimizin ayrılmaz suveren hüququdur.

Oktay Saral və onun kimi düşünənlər bir məqamı da nəzərə almalıdırlar: Türkiyə Prezidentinin müşaviri olmaq başqa bir ölkənin siyasi iradəsi üzərində söz sahibi olmaq demək deyil. Heç bir vəzifə, heç bir siyasi nüfuz və heç bir ideoloji yaxınlıq başqa dövlətin daxili işlərinə müdaxilə etmək üçün əsas sayıla bilməz.

Ən qəribəsi isə odur ki, Azərbaycana demokratiya, hüquq və azadlıq mövzusunda irad bildirən bəzi şəxslər dövlətlərin bərabərliyi və suverenliyi kimi beynəlxalq münasibətlərin fundamental prinsiplərini görməzdən gəlirlər. Halbuki öz ölkələrinin müstəqilliyinə və milli iradəsinə hörmət tələb edən siyasətçilər eyni həssaslığı Azərbaycan məsələsində də nümayiş etdirməlidirlər.

Burada söhbət dini etiqaddan daha çox siyasi münasibət mədəniyyətindən gedir. Məktəbli geyimi ilə bağlı müzakirələri Azərbaycanı dini azadlıqlara qarşı çıxan dövlət kimi təqdim etmək üçün fürsətə çevirmək nə obyektivdir, nə də qardaş ölkəyə münasibətdə məsuliyyətli davranışdır.

Azərbaycanın təhsil sistemində geyim tələbləri qanunvericiliklə müəyyənləşdirilir. 2026-cı ildə qəbul edilmiş dəyişikliklərdə dünyəvi ümumi təhsil sisteminin prinsipləri və geyim qaydalarına riayət edilməsi təsbit olunub. Azərbaycanda təhsil siyasətinə cavabdeh olan dövlət qurumları da vahid məktəbli formalarının tətbiqində məqsədin intizamlı və bərabər təhsil mühiti yaratmaq olduğunu açıqlayıb.

Əlbəttə, hər bir hüquqi norma kimi bu qaydalar da ictimai müzakirəyə açıqdır. Valideynlər, müəllimlər, hüquqşünaslar və vətəndaş cəmiyyəti onların tətbiqi barədə fərqli mövqelər səsləndirə bilərlər. Lakin bunun üçün xaricdən siyasi təlimat verilməsinə ehtiyac yoxdur. Azərbaycan cəmiyyətinin öz məsələlərini müzakirə etmək, qərarları qiymətləndirmək və qanuni mexanizmlərlə mövqeyini ifadə etmək imkanları var.

Bəs Türkiyədəki bəzi siyasətçilər niyə hesab edirlər ki, Azərbaycanın daxili ictimai müzakirələrində son sözü məhz onlar deməlidirlər?

Bu sualın cavabı, görünür, müəyyən dairələrdə hələ də mövcud olan yanlış siyasi təsəvvürlərdə axtarılmalıdır. Bəziləri Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığını iki bərabər dövlətin ittifaqı kimi deyil, Türkiyənin istiqamət göstərdiyi, Azərbaycanın isə həmin istiqamətə uyğun davranmalı olduğu münasibət modeli kimi görmək istəyirlər.

Belə düşünənlər ciddi şəkildə yanılırlar.

Azərbaycan heç vaxt Türkiyənin kiçik qardaşı statusunu qəbul etməyib. Azərbaycan Türkiyənin qardaşıdır. Qardaşlıq anlayışının qarşısına «böyük» və «kiçik» sözlərini əlavə etməklə siyasi iyerarxiya yaratmaq istəyənlər isə əslində bu münasibətlərin mahiyyətini təhrif edirlər.

Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini kiminsə himayəsi altında əldə etməyib. Öz ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizəsini də başqa dövlətlərin siyasi iradəsinə təslim etməyib. Onilliklər ərzində ölkəmizə müxtəlif istiqamətlərdən təzyiqlər göstərilib, siyasi şərtlər irəli sürülüb, milli maraqlarımıza zidd qərarların qəbul etdirilməsinə cəhd olunub. Lakin Azərbaycan ən mürəkkəb şəraitdə belə öz dövlətçilik xəttini qoruyub.

Bu gün həmin ölkəyə məktəbli geyimi üzərindən siyasi dərs keçməyə çalışmaq ən azı siyasi reallıqları düzgün qiymətləndirməməkdir.

Türkiyənin Azərbaycanın yanında dayandığı tarixi məqamlar var və Azərbaycan xalqı bunu yüksək qiymətləndirir. Eyni zamanda, Azərbaycanın da Türkiyənin iqtisadi, enerji və geosiyasi imkanlarının güclənməsinə verdiyi töhfələr danılmazdır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, TANAP, nəqliyyat dəhlizləri, qarşılıqlı investisiyalar və müdafiə əməkdaşlığı bir ölkənin digərinə göstərdiyi birtərəfli yaxşılıq deyil. Bunlar hər iki dövlətin strateji maraqlarına xidmət edən qarşılıqlı tərəfdaşlığın nəticələridir.

Bu münasibətlərin tarixini yalnız bir tərəfin fədakarlığı kimi təqdim etmək siyasi baxımdan da, mənəvi baxımdan da ədalətsizdir.

Azərbaycan Türkiyəyə minnətdarlıq hissini öz suverenliyinin əvəzi kimi təqdim edən yanaşmanı qəbul edə bilməz. Çünki dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı dəstək siyasi itaət öhdəliyi yaratmır. Bu gün kimsə keçmişdəki əməkdaşlığı əsas gətirərək Azərbaycanın daxili qərarlarına təsir göstərmək istəyirsə, bilməlidir ki, bu, tərəfdaşlıq fəlsəfəsinə ziddir.

Oktay Saralın və oxşar mövqe nümayiş etdirən şəxslərin diqqətinə daha bir məsələni çatdırmaq lazımdır. Azərbaycan dünyəvi dövlət modelini təsadüfən seçməyib. Dünyəvilik ölkənin konstitusion quruluşunun, müxtəlif dini və etnik icmaların birgəyaşayışının və dövlət idarəçiliyinin mühüm prinsipidir.

Dünyəvilik dinə düşmənçilik deyil. Dini etiqad azadlığı da dövlətin təhsil müəssisələrində ümumi qaydalar müəyyən etmək səlahiyyətini avtomatik aradan qaldırmır. Burada hüquqlar arasında tarazlıq, uşaqların mənafeyi və qanunun hamıya bərabər tətbiqi məsələləri var. Belə həssas mövzunu siyasi şüarlara çevirmək isə həll yollarını yaxınlaşdırmır, əksinə, müzakirəni daha da mürəkkəbləşdirir.

Azərbaycanın məktəblərində əsas məqsəd uşaqların keyfiyyətli təhsil alması, onların təhlükəsiz və bərabər mühitdə böyüməsi olmalıdır. Bu prosesdə dini inanclarından asılı olmayaraq bütün şagirdlərin hüquqlarının qorunması vacibdir. Ancaq uşaqların hüquqlarını müdafiə etmək adı altında başqa dövlətə siyasi təzyiq göstərilməsi də qəbuledilən yanaşma deyil.

Əgər Türkiyədə hansısa siyasətçi Azərbaycan məktəblərindəki vəziyyətlə bağlı narahatdırsa, əvvəlcə məsələnin hüquqi əsaslarını öyrənməli, faktları dəqiqləşdirməli və münasibət bildirərkən tutduğu vəzifənin məsuliyyətini nəzərə almalıdır. Sosial şəbəkədə sərt çağırışlarla çıxış etmək asandır. Çətin olan isə danışılan sözün iki dövlət arasında münasibətlərə necə təsir göstərə biləcəyini hesablamaqdır.

Xüsusilə Türkiyə Prezidentinə yaxın siyasi vəzifə daşıyan şəxsin açıqlamaları sıravi sosial şəbəkə istifadəçisinin şəxsi fikri ilə eyni siyasi çəkidə qəbul edilmir. Buna görə də belə şəxslər ifadələrini seçərkən daha diqqətli davranmalıdırlar.

Azərbaycan cəmiyyətinin Türkiyə xalqına münasibəti ilə Türkiyədəki ayrı-ayrı siyasətçilərin davranışlarına münasibətini də qarışdırmaq olmaz. Oktay Saralın mövqeyinə etiraz Türkiyəyə etiraz deyil. Əksinə, iki ölkə arasında münasibətlərin siyasi ambisiyalardan, ideoloji müdaxilə cəhdlərindən və birtərəfli üstünlük təsəvvürlərindən qorunması zərurətidir.

Bu gün Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə ehtiyac duyulan şey emosional bəyanatlar deyil, siyasi məsuliyyətdir. Regionda mürəkkəb proseslərin getdiyi, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq məsələlərinin strateji əhəmiyyət kəsb etdiyi bir dövrdə məktəbli geyimi mövzusunu iki ölkə arasında süni narazılıq predmetinə çevirmək uzaqgörən siyasət sayıla bilməz.

Üstəlik, Türkiyənin öz daxilində kifayət qədər mühüm iqtisadi və sosial məsələlər müzakirə olunur. Həmin məsələlərin həlli Türkiyə siyasətçilərindən ciddi diqqət tələb edir. Başqa bir ölkənin məktəblərində tətbiq edilən qaydalara siyasi hökm vermək əvəzinə, öz cəmiyyətlərinin qarşısında dayanan çağırışlara diqqət ayırmaq daha faydalı olardı.

Azərbaycanın dövlətçilik mövqeyini anlamaq istəyənlər Prezident İlham Əliyevin 2 oktyabr 2026-cı ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlərə diqqət yetirə bilərlər. Dövlət başçısı həmin çıxışında Azərbaycanın xarici siyasətinin heç bir kənar müdaxiləyə imkan verməmək prinsipi üzərində qurulduğunu açıq ifadə edib.

Prezidentin “Bizə heç kimin köməyi də lazım deyil, himayədarlığı da lazım deyil” fikri bu dövlətçilik iradəsinin ən aydın ifadələrindən biridir.

Bu sözlər konkret bir dövlətə yönəlmiş ittiham deyil. Azərbaycanın heç bir güc mərkəzinin himayəsinə ehtiyac duymadığını göstərən prinsipial siyasi mövqedir.

Elə bu səbəbdən Türkiyədəki bəzi siyasi dairələrin Azərbaycanın müstəqilliyini yalnız xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələlərində qəbul edib, daxili ictimai qərarlar zamanı həmin prinsipi unutması ciddi ziddiyyətdir.

Suverenlik bölünən anlayış deyil. Azərbaycan hansı ölkə ilə əməkdaşlıq edəcəyini özü müəyyənləşdirdiyi kimi, məktəblərində hansı qaydaların tətbiq olunacağını da özü müəyyənləşdirir. Hansısa qərarın düzgünlüyü barədə fikir ayrılığı ola bilər, lakin həmin fikir ayrılığı heç kimə Azərbaycan dövlətinin siyasi iradəsi üzərində üstünlük qazandırmır.

Oktay Saral və onunla eyni mövqedən çıxış edən şəxslər bilməlidirlər ki, Azərbaycanla münasibətdə yuxarıdan aşağı danışmaq tonu heç bir müsbət nəticə verməyəcək. Azərbaycan nə təzyiq dilini qəbul edən dövlətdir, nə də öz daxili siyasətini xaricdən gələn siyasi çağırışlara uyğunlaşdırmağa borcludur.

Əsl qardaşlıq başqa ölkənin suverenliyini öz suverenliyin qədər toxunulmaz hesab etməkdir. Türkiyə öz dövlət qərarlarının xarici müdaxilələrdən qorunmasını necə təbii hüquq sayırsa, Azərbaycan da eyni hüquqa malikdir. Burada nə istisna var, nə də xüsusi imtiyaz.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ayrı-ayrı şəxslərin yanlış açıqlamalarından daha böyük tarixi və strateji mahiyyət daşıyır. Ona görə də bu münasibətlərin nüfuzunu qorumaq istəyən hər bir siyasətçi əvvəlcə bərabərlik prinsipinə hörmət etməlidir.

Ankara ilə Bakı arasında siyasi dialoq mümkündür, məsləhətləşmələr mümkündür, hətta fikir ayrılıqları da mümkündür. Mümkün olmayan isə bir tərəfin digərinə necə davranmalı olduğunu diktə etməsidir.

Azərbaycanın Türkiyədən dostluq gözləntisi var, icazə almaq öhdəliyi yoxdur. Türkiyəyə qardaşlıq münasibəti var, siyasi tabeçilik münasibəti yoxdur.

Bu fərqi anlamayanlar Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin mahiyyətini də anlamamış olurlar.

Oktay Sarala və onun kimi Azərbaycana yol göstərmək həvəsinə düşənlərə veriləcək ən tutarlı cavab budur: Azərbaycanla danışarkən qarşınızda öz dövlətçilik ənənəsi, milli iradəsi və müstəqil siyasi kursu olan bir ölkənin dayandığını unutmayın.

Azərbaycanın məktəbləri də, qanunları da, dövlət siyasəti də Azərbaycanın öz səlahiyyətindədir. Bu ölkə dostlarını qiymətləndirir, müttəfiqlərinə hörmət edir, amma heç birinin siyasi himayəsinə sığınmır.

Azərbaycanın böyük qardaşa, böyük dayıya və ya kənardan yol göstərən siyasi qəyyuma ehtiyacı yoxdur. Onun öz dövləti, öz iradəsi və öz sözü var. Türkiyədə bəzilərinin nəhayət qəbul etməli olduğu həqiqət də məhz budur.